Bölüm I: Düzenleyici Çerçeve ve Kilit Aktörler

Türkiye’de sağlık turizmi sektörü, serbest piyasa dinamikleriyle işleyen bir alandan ziyade, devlet tarafından yakından denetlenen, belirli kurallara ve standartlara tabi, oldukça yapılandırılmış bir ekosistemdir. Bu alana yatırım yapmayı veya bu alanda faaliyet göstermeyi planlayan şirketlerin, öncelikle bu yasal ve kurumsal yapıyı derinlemesine anlaması kritik öneme sahiptir. Sektörün temelini oluşturan mevzuat, bu mevzuatı uygulayan ve denetleyen kurumlar ve bu kurumların tanımladığı farklı ticari kimlikler, atılacak her adımın yasal zeminini oluşturmaktadır.

1.1 Temel Düzenleme: 26 Nisan 2025 Tarihli “Uluslararası Sağlık Turizmi ve Turistin Sağlığı Hakkında Yönetmelik”

Sektörün anayasası niteliğindeki en temel hukuki metin, 26 Nisan 2025 tarihli Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren “Uluslararası Sağlık Turizmi ve Turistin Sağlığı Hakkında Yönetmelik”tir.¹ Bu yönetmelik, 2017 tarihli önceki düzenlemeyi yürürlükten kaldırarak sektörde yeni bir dönemi başlatmıştır.⁴ Bu yeni düzenleme, Türkiye’nin sağlık turizmi pazarının olgunlaştığını ve artık daha sıkı kalite kontrolleri, artırılmış hasta güvenliği ve dijitalleşme odaklı bir yapıya geçtiğini göstermektedir.

Yönetmeliğin temel amacı, uluslararası sağlık turizmi hizmetleri için asgari hizmet sunum standartlarını belirlemek, bu hizmetleri sunacak sağlık kuruluşları ile aracı kuruluşları yetkilendirmek ve denetlemek, böylece Türkiye’nin uluslararası alandaki marka değerini ve hizmet kalitesini yükseltmektir.² Bu kapsamda, yönetmelik zorunlu yetki belgesi alımını, hizmet standartlarını, cerrahi işlemler için zorunlu komplikasyon sigortasını ve tüm süreçlerin yönetileceği “HealthTürkiye” adlı dijital portalı temel unsurlar olarak ortaya koymaktadır.⁴ Yönetmelik hükümlerine aykırılık durumunda ise asgari 50,000 TL’den başlayan ve 250,000 TL’ye kadar çıkabilen ciddi idari para cezaları öngörülmüştür.¹

Yönetmeliğin kapsamı, tedavi amacıyla Türkiye’ye gelen tüm yabancı uyruklu kişilere sunulan sağlık hizmetlerini içerir. Ancak savaş, afet gibi olağanüstü durumlar, ikili sosyal güvenlik anlaşmaları veya belirli sivil toplum kuruluşları aracılığıyla yürütülen insani yardım faaliyetleri gibi özel durumlar bu yönetmeliğin kapsamı dışında tutulmuştur.² Bu ayrım, hedeflenen ticari pazarın yasal sınırlarını net bir şekilde çizmektedir.

1.2 Kurumsal Harita: Roller ve Yetki Alanları

Sağlık turizmi ekosistemi, farklı yetki ve sorumluluklara sahip birden fazla kamu kurumu tarafından yönetilmektedir. Bu kurumların rollerini anlamak, doğru başvuru ve raporlama kanallarını kullanmak için elzemdir.

• T.C. Sağlık Bakanlığı: Sağlık hizmetleri alanındaki en üst otoritedir. Sağlık turizmi bağlamındaki temel rolü, doğrudan tıbbi hizmet sunan sağlık tesislerinin (hastaneler, klinikler, tıp merkezleri vb.) yetkilendirilmesi ve denetlenmesidir.² Bakanlık aynı zamanda, sağlık turizmi kapsamında sunulacak hizmetlerin fiyat tarifelerini belirleme yetkisine de sahiptir.⁵
• USHAŞ (Uluslararası Sağlık Hizmetleri A.Ş.): Türkiye’nin sağlık hizmetlerini uluslararası alanda tanıtmak, koordine etmek ve geliştirmek amacıyla kurulmuş, kritik öneme sahip bir anonim şirkettir.⁶ USHAŞ’ın temel görevleri şunlardır:

• Hastalar ile sağlık tesisleri arasında köprü görevi gören aracı kuruluşların (acentelerin) yetkilendirilmesi ve denetlenmesi.²
• Yetkilendirilmiş tüm kuruluşların (hem sağlık tesisleri hem de aracı kuruluşlar) yıllık performans değerlendirmelerini yapmak.⁴
• Türkiye’nin uluslararası sağlık hizmetleri markası olan HealthTürkiye‘yi ve ilgili dijital portalı yönetmek.⁴

• T.C. Ticaret Bakanlığı: Sağlık turizmini bir “hizmet ihracatı” kalemi olarak görmektedir.⁸ Bu nedenle, sektöre yönelik tüm büyük mali teşvikler, hibeler ve devlet destekleri bu bakanlık tarafından sağlanmaktadır.⁹
• T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı & TÜRSAB: Kültür ve Turizm Bakanlığı, denetim kontrolörleri aracılığıyla genel turizm işletmelerini denetler.¹¹ Sağlık turizmi açısından kritik bağlantı ise, aracı kuruluşların Türkiye Seyahat Acentaları Birliği’ne (TÜRSAB) bağlı bir A Grubu Seyahat Acentası işletme belgesine sahip olma zorunluluğudur.⁸ Bu durum, sağlık sektörünü yerleşik turizm düzenlemelerine doğrudan entegre etmektedir.

Bu “ikili yetki” yapısı, yani klinik hizmet sunucularının Sağlık Bakanlığı, ticari kolaylaştırıcıların ise USHAŞ tarafından denetlenmesi, bilinçli bir stratejik tercihtir. Bu ayrım, her kurumun kendi temel yetkinliğine odaklanmasını sağlar. Sağlık Bakanlığı, klinik denetim ve kalite standartları konusunda on yıllara dayanan bir deneyime sahipken; USHAŞ, sektörün ticari yönünü daha dinamik ve pazar odaklı bir şekilde yönetmek üzere tasarlanmıştır.⁶ Bu yapı, bir yandan klinik standartların korunmasını garanti altına alırken, diğer yandan ticari faaliyetlerin bürokrasiye boğulmasını engeller. Bir işletme için bu durum, çift yönlü bir uyum stratejisi gerektirir. Kendi pazarlamasını da yapan bir klinik, hem Sağlık Bakanlığı’nın klinik standartlarına hem de USHAŞ’ın ticari denetimlerine tabi olacaktır. Saf bir aracı kuruluşun başarısı ise, iş birliği yaptığı sağlık tesislerinin klinik uyumuna doğrudan bağlıdır; zira tesiste yaşanacak bir sorun, aracı kuruluşun USHAŞ tarafından yapılacak performans değerlendirmesini olumsuz etkileyebilir. Bu karşılıklı bağımlılık, iş ortakları üzerinde yapılacak özenli bir durum tespitini (due diligence) sadece bir iş pratiği değil, yasal bir zorunluluk haline getirmektedir.

1.3 Yasal Kimliklerin Tanımlanması: “Sağlık Tesisi” ve “Aracı Kuruluş”

Yönetmelik, sektörü iki temel aktör üzerinden tanımlar ve tüm yasal süreç bu ayrıma dayanır. Bir şirketin izleyeceği yol, bu iki kimlikten hangisini benimsediğine bağlıdır.

• Sağlık Tesisi: Tıbbi tedaviyi doğrudan sunan kuruluştur (örneğin; hastane, tıp merkezi, muayenehane, poliklinik). Sağlık Bakanlığı tarafından düzenlenir ve denetlenir. Faaliyetlerinin odağında klinik kalite, hasta güvenliği ve tıbbi altyapı yeterliliği bulunur.²
• Aracı Kuruluş: Kolaylaştırıcıdır. Uluslararası hasta ile sağlık tesisi arasında bir köprü vazifesi görür. Pazarlama, seyahat, konaklama, tercümanlık gibi hizmetleri organize eder. USHAŞ tarafından düzenlenir ve denetlenir. Faaliyetlerinin odağında lojistik, iletişim ve hasta deneyimi yönetimi bulunur.²

Bölüm II: Yetkilendirme Süreci: “Yetki Belgesi” Almak İçin Prosedür Rehberi

Türkiye’de sağlık turizmi pazarına yasal olarak giriş yapmanın tek yolu, “Uluslararası Sağlık Turizmi Yetki Belgesi” almaktır. Bu bölüm, bu vazgeçilmez belgeyi almak için izlenmesi gereken adımları, karşılanması gereken kriterleri ve hazırlanması gereken evrakları detaylı bir şekilde açıklamaktadır.

2.1 “Uluslararası Sağlık Turizmi Yetki Belgesi“: Faaliyete Başlamanın Ön Koşulu

Bu yetki belgesi, sağlık turizmi alanında faaliyet göstermek isteyen ister sağlık tesisi ister aracı kuruluş olsun, tüm tüzel kişilikler için zorunludur.¹ Belge olmadan bu alanda faaliyet gösterenlerin çalışmaları Sağlık Bakanlığı tarafından derhal durdurulur.¹⁶ Yetki belgesi devredilemez bir nitelik taşır.⁵ Başvuru süreçleri büyük ölçüde dijitalleşmiş olup, sağlık tesisleri başvurularını Sağlık Bakanlığı’nın Entegre Kurumsal İşlem Platformu (EKİP) üzerinden, aracı kuruluşlar ise doğrudan USHAŞ’a yapmaktadır.⁴ Belge alım süreci, başvuru ve evrakların tamamlanmasından sonra yaklaşık 1 ila 2 ay sürebilmektedir ve 2024 yılı itibarıyla belge ücreti 10,300 TL olarak belirlenmiştir.¹⁸

2.2 Sağlık Tesisleri İçin Yetkilendirme Süreci

Doğrudan tıbbi hizmet sunan kuruluşların Sağlık Bakanlığı’ndan yetki belgesi alabilmesi için hem mevcut kalite standartlarını karşılaması hem de uluslararası hastalara yönelik özel bir altyapı kurması gerekmektedir.

• Temel Yetkinlik Kriterleri (Yönetmelik EK-1 uyarınca):

• Kalite Puanı: Başvuru tarihinden önce yapılan son “Sağlıkta Kalite Standartları” değerlendirmesinden asgari 85 puan almış olmak zorunludur.¹²
• Uluslararası Sağlık Turizmi Birimi: Tesis bünyesinde, uluslararası hastanın tüm iş ve işlemlerini takip etmekle görevli özel bir “Uluslararası Sağlık Turizmi Birimi” kurulmalıdır.⁴ Bu birimde, dil yeterliliğini kanıtlamış en az bir personel istihdam edilmelidir.⁴
• Dijital Altyapı: Tesisin, uluslararası hastaların tedavi göreceği hekimlerin mesleki geçmişleri hakkında bilgi alabileceği bir web sitesine ve hasta tesise gelmeden önce tedavi planını öğrenebileceği bir iletişim altyapısına sahip olması gerekir.¹² Ayrıca, tesisin otomasyon sisteminde yabancı hastalara yönelik işlemleri yürütecek bir “yabancı hasta modülü” bulunmalıdır.¹²
• Bilgilendirilmiş Onam: Hastanın kendi dilinde hazırlanmış detaylı onam formlarının alınmasına yönelik prosedürler oluşturulmalıdır.¹²
• Yeni Yönetmelik ile Gelen Zorunluluklar ve Takvim:

• TÜSKA Akreditasyonu: Hastaneler ve tıp merkezleri, 31 Aralık 2026 tarihine kadar Türkiye Sağlık Hizmetleri Kalite ve Akreditasyon Enstitüsü (TÜSKA) tarafından akredite edilmek zorundadır. Diğer sağlık tesisleri ise Bakanlık’tan ilgili sertifikayı almalıdır.⁴
• Zorunlu Komplikasyon Sigortası: Ameliyathane ortamında gerçekleştirilen tüm cerrahi ve girişimsel işlemler için komplikasyon sigortası yaptırılması şartı getirilmiştir. Bu yükümlülüğün yerine getirilmesi için son tarih 31 Aralık 2025‘tir.⁴
• Gerekli Başvuru Evrakları: Başvuru formu, Bakanlıkça verilmiş ruhsat örneği, uluslararası sağlık turizmi biriminin kurulduğuna dair belgeler, personelin dil yeterlilik belgeleri ve SGK hizmet dökümleri, HealthTürkiye portalına üyelik başvuru belgesi gibi dokümanlar talep edilmektedir.¹²

2.3 Aracı Kuruluşlar İçin Yetkilendirme Süreci

Hasta ile sağlık tesisi arasında aracılık yapan kuruluşların yetkilendirilmesi USHAŞ tarafından yürütülür ve bu süreç, ticari ve lojistik yeterliliklere odaklanır.

• Temel Yetkinlik Kriterleri (Yönetmelik EK-2 uyarınca):

• Seyahat Acentası Belgesi: En temel şart, 1618 sayılı Seyahat Acentaları ve Seyahat Acentaları Birliği Kanunu uyarınca alınmış A Grubu seyahat acentası işletme belgesine sahip olmaktır.⁸
• Sağlık Tesisi Protokolleri: Halihazırda Uluslararası Sağlık Turizmi Yetki Belgesi’ne sahip en az üç farklı sağlık tesisi ile imzalanmış protokol sunulması zorunludur.¹²
• İletişim Altyapısı: Biri İngilizce olmak üzere en az iki dilde 7/24 hizmet verebilen bir çağrı merkezi altyapısına sahip olunmalıdır.⁴ Bu hizmet, kurum içinde kurulabileceği gibi dışarıdan bir hizmet alım sözleşmesi ile de sağlanabilir.⁴
• Personel Yeterliliği: Çağrı merkezi personeli haricinde, yabancı dil yeterliliğini kanıtlamış en az iki personel daha istihdam edilmelidir.¹² Dil yeterliliği; YDS gibi sınavlardan en az 65 puan, Avrupa Dil Portfolyosu’ndan B2 düzeyinde belge veya ilgili alanda (mütercim-tercümanlık, dil-edebiyat vb.) üniversite diploması ile kanıtlanabilir.¹⁷
• Web Sitesi: Türkçe ve İngilizce zorunlu olmak üzere en az üç dilde hizmet veren bir web sitesi bulunmalıdır.¹²
• Gerekli Başvuru Evrakları: A Grubu seyahat acentası işletme belgesi, imzalanmış üç adet sağlık tesisi protokolü, şirketin ana sözleşmesinde sağlık turizmi faaliyetinin yer aldığını gösteren Ticaret Sicil Gazetesi, vergi levhası, bir önceki yıla ait mali müşavir onaylı bilanço, personelin dil yeterlilik belgeleri ve SGK hizmet dökümleri gibi evraklar istenmektedir.¹²

Tablo 1: Yetkilendirme Gerekliliklerinin Karşılaştırmalı Analizi

Aşağıdaki tablo, bir yatırımcının iş modeline karar verirken göz önünde bulundurması gereken temel farklılıkları özetlemektedir. Bu tablo, iki yolun maliyet, karmaşıklık ve gerektirdiği temel yetkinlikler açısından hızlı bir karşılaştırmasını sunarak stratejik karar alma sürecini kolaylaştırır. Sağlık tesisi yolunun klinik mükemmeliyet (kalite puanları, akreditasyon) üzerine kurulu olduğu, aracı kuruluş yolunun ise ticari ve lojistik altyapı (acente lisansı, çağrı merkezleri) gerektirdiği açıkça görülmektedir.

Özellik	Sağlık Tesisi	Aracı Kuruluş
Yetkilendiren Kurum	T.C. Sağlık Bakanlığı	USHAŞ
Temel Ön Koşul	Sağlık Bakanlığı Ruhsatı	A Grubu Seyahat Acentası Belgesi (TÜRSAB)
Kilit İş Ortaklığı	Uygulanamaz (Hizmet sağlayıcıdır)	En az 3 yetkili sağlık tesisi ile protokol
Kalite Standardı	Asgari 85 Kalite Puanı; TÜSKA Akreditasyonu (2026’ya kadar)	Uygulanamaz (İş ortaklarının kalitesine dayanır)
Risk Yönetimi	Zorunlu Komplikasyon Sigortası (2025’e kadar)	Uygulanamaz (Hasta sigortası bir hizmettir)
Personel Odaklılığı	Dil bilen personeli olan “Uluslararası Hasta Birimi”	Dil bilen en az 2 personel
Altyapı Gereksinimi	Dijital hasta iletişim sistemi, yabancı hasta modülü	7/24, en az iki dilli çağrı merkezi altyapısı

Bölüm III: Finansal Yapı: Vergi Avantajları ve Devlet Teşvikleri

Sağlık turizmi sektörü, Türkiye ekonomisi için stratejik bir döviz girdisi kaynağı olarak kabul edildiğinden, devlet tarafından önemli finansal avantajlar ve teşviklerle desteklenmektedir. Bu bölüm, sektöre yatırım yapmanın finansal getirisini doğrudan etkileyen vergi istisnalarını ve hibe programlarını detaylandırmaktadır.

3.1 Şirket Yapılanması ve Tescil Esasları

Sağlık turizmi faaliyeti yürütecek şirketler için Türkiye’deki standart ticari yapılar olan Limited Şirket (LTD) veya Anonim Şirket (A.Ş) türleri uygundur.⁸ Şirket kuruluş süreci; Ticaret Sicili’ne kayıt, vergi numarası alınması ve ilgili Ticaret Odası’na üyelik gibi standart adımları içerir.⁸ Bu süreçteki en kritik nokta, şirketin ana sözleşmesinde iştigal (faaliyet) konusu olarak “sağlık turizmi” veya “sağlık turizmi acenteliği” gibi ifadelerin açıkça belirtilmesi zorunluluğudur. Bu ibare, hem yetki belgesi alabilmek hem de devlet teşviklerinden yararlanabilmek için bir ön koşuldur.¹²

3.2 Kârlılığı Maksimize Etmek: Vergi İstisnaları

Sektör, “hizmet ihracatı” kapsamında değerlendirildiği için çok önemli vergi avantajlarına sahiptir. Bu avantajlar, işletmelerin maliyetlerini düşürerek uluslararası pazarda fiyat rekabeti gücünü artırmaktadır.

• %80 Kurumlar Vergisi İstisnası: Uluslararası Sağlık Turizmi Yetki Belgesi’ne sahip kurumlar, Türkiye’de yerleşik olmayan kişilere sundukları sağlık hizmetlerinden elde ettikleri kazancın %80’ini kurumlar vergisinden istisna tutabilirler.⁸ Bu, sektördeki en güçlü finansal teşviklerden biridir.

• Şartları: Bu istisnadan faydalanabilmek için hizmetin yurt dışında yerleşik bir kişiye sunulması, faturanın bu kişi adına düzenlenmesi ve hizmet karşılığı elde edilen dövizin beyanname verilme tarihine kadar Türkiye’ye getirilmesi gerekmektedir.⁸
• Kapsam Dışı Hizmetler: Bu vergi indirimi sadece ana sağlık hizmeti kazançları için geçerlidir. Asistanlık, danışmanlık ve aracılık gibi faaliyetlerden elde edilen gelirler bu istisnanın dışındadır.²² Bu ayrım, özellikle aracı kuruluşların vergi planlamasında dikkat etmesi gereken önemli bir detaydır.
• KDV (Katma Değer Vergisi) İstisnası: Türkiye’de yerleşik olmayan yabancı uyruklu hastalara sunulan koruyucu hekimlik, teşhis, tedavi ve rehabilitasyon hizmetleri Katma Değer Vergisi’nden (KDV) muaftır.⁸
• Şartları: İstisna, sadece tıbbi nitelikteki hizmetler için geçerlidir. Saç ekimi, cilt bakımı, dolgu gibi estetik ve kozmetik amaçlı işlemler KDV istisnası kapsamında değildir. Benzer şekilde, konaklama, ulaşım ve yemek gibi yan hizmetler de KDV’ye tabidir.⁸

Hükümetin sağlık turizmini “hizmet ihracatı” olarak sınıflandırma kararı, sektörün finansal ekosistemini şekillendiren en temel faktördür. Bu sınıflandırma, sektörü Türkiye’nin döviz rezervlerini artırmaya yönelik daha geniş bir ekonomik politikanın parçası olan, mevcut ve güçlü ihracat teşvik mekanizmalarına dahil etmiştir.⁸ Bu durum, sağlanan faydaların tek seferlik veya geçici olmadığını, aksine devletin ana ihracat stratejisinin bir parçası olarak politik istikrara sahip olduğunu göstermektedir. Ancak bu durum, şirketler için yüksek bir idari yükümlülük de getirmektedir. Tüm muhasebe ve belgelendirme süreçlerinin “ihracat” statüsünü kanıtlayacak şekilde yapılandırılması gerekir. Her hasta işlemi; pasaport fotokopisi, yurt dışına kesilmiş fatura, uluslararası banka transferi kanıtı gibi belgelerle eksiksiz bir kayıt zinciri oluşturmalıdır. Bu idari disiplindeki bir eksiklik, hem %80’lik vergi avantajını hem de doğrudan hibeleri tehlikeye atabilir ve yüksek kârlı bir girişimi standart marjlı bir işletmeye dönüştürebilir. Bu nedenle, finans ve uyum yöneticileri, en az baş cerrah kadar kritik bir rol oynamaktadır.

3.3 Devlet Desteğinden Faydalanmak: Ticaret Bakanlığı Teşvikleri (2025)

Ticaret Bakanlığı, yetki belgesine sahip sağlık turizmi kuruluşlarına yönelik kapsamlı bir hibe ve destek paketi sunmaktadır. Bu desteklerden yararlanmak için genellikle Hizmet İhracatçıları Birliği (HİB) üyeliği ve Destek Yönetim Sistemi (DYS) üzerinden başvuru yapılması gerekmektedir.⁹

• Başlıca Destek Kalemleri (Genellikle %60-70 oranında hibe):

• Pazara Giriş ve Operasyon: Yurt Dışı Birim Kira Desteği, Pazara Giriş Belgeleri Desteği.²³
• Pazarlama ve Tanıtım: Reklam, Tanıtım ve Pazarlama Desteği, Yurt Dışı Marka Tescil Desteği, Fuar Katılım Desteği.⁹
• Hasta Getirme ve Yönetim: Hasta Yol Desteği (Uçak Bileti), Acente Komisyon Desteği.⁹
• İnsan Kaynakları ve Kalite: İstihdam Desteği, Yabancı Dil ve Sağlık Turizmi Eğitimi Desteği.²³
• Risk Yönetimi: Komplikasyon ve Seyahat Sağlık Sigortası Desteği.²⁴

Tablo 2: Ticaret Bakanlığı Finansal Teşviklerinin Özeti (2025)

Bu tablo, karmaşık devlet destekleri listesini, bütçeleme ve stratejik yatırım planlaması için pratik bir finansal araca dönüştürmektedir. Bir şirket, planladığı harcamaları (pazarlama, personel, kira vb.) doğrudan potansiyel devlet hibeleriyle eşleştirerek net maliyetini ve yatırım getirisini çok daha isabetli bir şekilde hesaplayabilir.

Destek Kalemi	Oran	Üst Limit (Yıllık / Etkinlik Başı)	Süre	Yararlanıcılar
Yurt Dışı Birim Kira	%60–70	Muayenehane/Poliklinik: 2,735,000 TL / yıl, Diğerleri: 6,564,000 TL / yıl	5 yıl	Sağlık ve Aracı Kuruluşlar
Reklam/Tanıtım	%60–70	Muayenehane/Poliklinik: 10,942,000 TL / yıl, Diğerleri: 27,357,000 TL / yıl	5 yıl	Sağlık ve Aracı Kuruluşlar
Hasta Uçuş	%60	54,000 TL / hasta (yıllık üst limit kuruma göre değişir)	5 yıl	Tüm Yararlanıcılar
Acente Komisyonu	%60	Muayenehane/Poliklinik: 1,092,000 TL / yıl, Diğerleri: 5,470,000 TL / yıl	5 yıl	Sağlık ve Aracı Kuruluşlar
İstihdam	%60	Muayenehane/Poliklinik: 2,735,000 TL / yıl, Diğerleri: 10,942,000 TL / yıl	5 yıl	Sağlık Kuruluşları
Komplikasyon & Seyahat Sağlık Sigortası	%70	10,942,702 TL	Süresiz	Tüm Yararlanıcılar
Yabancı Dil & Sağlık Turizmi Eğitimi	%60	Muayenehane/Poliklinik: 1,092,000 TL / yıl, Diğerleri: 4,375,000 TL / yıl	5 yıl	Sağlık Kuruluşları

Bölüm IV: Operasyonel Uyum ve Risk Yönetimi

Yetki belgesini alıp faaliyete başlamak, sürecin sadece ilk adımıdır. Sürdürülebilir başarı, günlük operasyonlarda karşılaşılan yasal risklerin doğru yönetilmesine bağlıdır. Bu bölüm, pazarlama faaliyetlerinden hasta verilerinin korunmasına ve olası tıbbi uygulama hatalarına kadar uzanan kritik uyum alanlarını ele almaktadır.

4.1 İnce Çizgi: Pazarlama ve Tanıtım Yönetmeliklerine Uyum

Türkiye’de sağlık hizmetlerinin pazarlanması son derece sıkı kurallara tabidir. Tüm faaliyetler, “Sağlık Hizmetlerinde Tanıtım ve Bilgilendirme Faaliyetleri Hakkında Yönetmelik” hükümlerine uygun olmak zorundadır.¹

• Temel İlke: Yönetmeliğin ruhu, açık veya örtülü reklamın yasak olmasıdır. Faaliyetler, yalnızca “tanıtım ve bilgilendirme” ile sınırlı kalmalıdır.²⁸
• Kesin Yasaklar:

• Talep Yaratma Yasağı: İçerikler, yanıltıcı olmamalı, haksız rekabet yaratmamalı ve suni bir talep oluşturmamalıdır.²⁸
• Hasta Yorumu ve Teşekkürü Yasağı: Hasta yorumları, memnuniyet ifadeleri veya teşekkür ilanları yayınlamak kesinlikle yasaktır.²⁸ Görsel içeren sosyal medya paylaşımlarında yorum bölümünün tamamen kapatılması zorunludur.²⁸
• “Öncesi/Sonrası” Görseli Yasağı: Tedavinin etkilerini kıyaslayıcı nitelikteki “öncesi ve/veya sonrası” görsellerinin kullanılması yasaklanmıştır.²⁸
• Üstünlük İddiası Yasağı: Bir sağlık tesisi veya hekimin, diğerlerinden daha üstün veya daha iyi olduğu izlenimini verecek ifadeler kullanılamaz.²⁹
• İzinsiz İletişim Yasağı: Kişilerin önceden rızası olmaksızın telefon, e-posta, SMS gibi yollarla doğrudan pazarlama amacıyla iletişime geçilemez.²⁸
• İzin Verilen İçerik: Sunulan hizmetler, hekimlerin uzmanlık alanları, akademik unvanları, muayene saatleri ve tesisin iletişim bilgileri gibi nesnel ve bilgilendirici içerikler paylaşılabilir.²⁸ Sağlığı koruyucu ve geliştirici nitelikteki eğitici yayınlar genellikle izin verilen çerçeve içindedir.

Bu durum, küresel pazarda hasta çekme zorunluluğu ile yerel pazarlama kısıtlamaları arasında bir çelişki yaratmaktadır. Diğer ülkelerdeki rakiplerin serbestçe kullanabildiği en etkili pazarlama araçlarının (hasta yorumları, sonuç odaklı görseller) Türkiye’de yasak olması, ilk bakışta rekabet açısından bir dezavantaj gibi görünebilir.²⁸ Ancak bu yasal çerçeve, şirketleri stratejik bir dönüşüme zorlamaktadır: “reklam” yerine “içerik pazarlaması ve otorite inşası” odaklı bir yaklaşım benimsemek. Başarılı strateji, daha iyi bir sonuç göstermekten ziyade, süreci daha iyi açıklamaya dayanır. Bu, güvenilir bir bilgi kaynağı haline gelmeyi gerektirir ve farklı bir yetenek seti ile bütçe planlaması demektir. Reklam satın almak yerine, tıbbi yazarlara, eğitici video prodüksiyonlarına ve tüm içeriklerin yasal denetimine yatırım yapmak zorunlu hale gelir. Dolayısıyla, bu yasal kısıtlama, pazarlama fonksiyonunu temelden değiştirerek bir eğitim ve güven inşa etme faaliyetine dönüştürmektedir.

4.2 Bir Sorumluluk Alanı Olarak Hasta Verileri: KVKK Uyumu

Sağlık verileri, 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu (KVKK) kapsamında “özel nitelikli kişisel veri” olarak kabul edilir ve en üst düzeyde koruma gerektirir.

• Uluslararası Veri Aktarımı: Yabancı hastanın sağlık verilerinin, kendi ülkesindeki doktoruna veya bir sigorta şirketine gönderilmesi gibi yurt dışına aktarım işlemleri çok sıkı kurallara bağlanmıştır.³⁰
• Aktarımın Hukuki Dayanakları:

1. Açık Rıza: En güvenli ve sorunsuz yöntem, hastadan belirli bir veri aktarımı için spesifik, bilgilendirmeye dayalı ve özgür iradeyle verilmiş açık rıza almaktır.³⁰
2. Açık Rıza Olmaksızın Aktarım: Hastanın açık rızası yoksa, veri aktarımı ancak şu iki koşuldan birinin sağlanmasıyla mümkündür: Verinin aktarılacağı ülkenin Kişisel Verileri Koruma Kurulu tarafından ilan edilen “yeterli korumaya sahip ülkeler” listesinde yer alması (bu liste şu an için çok sınırlıdır) veya hem Türkiye’deki veri sorumlusunun hem de yurt dışındaki alıcının yeterli korumayı sağlayacaklarına dair yazılı bir taahhüt vermesi ve bu taahhüdün Kurul tarafından onaylanması.³⁰ Bu ikinci yol, oldukça karmaşık ve uzun bir süreçtir.

4.3 Tıbbi Uygulama Hatası (Malpraktis) ve Hukuki Sorumluluk

Uluslararası hastalarla çalışmak, olası anlaşmazlıklar ve tıbbi uygulama hatası iddiaları durumunda karmaşık bir hukuki sorumluluk alanı yaratır.

• Yargı Yetkisi: Türkiye’de tedavi sırasında bir tıbbi uygulama hatasına maruz kalan yabancı bir hasta, Türk hukukuna tabidir ve davasını Türk mahkemelerinde açmak zorundadır.³⁵
• Görevli Mahkemeler:

• Özel hastaneler veya bağımsız kliniklerde yaşanan olaylar genellikle bir tüketici işlemi olarak kabul edilir ve davalara Tüketici Mahkemesi bakar.³⁶
• Kamu (devlet veya üniversite) hastanelerinde yaşanan olaylarda ise idarenin hizmet kusuruna dayalı bir dava söz konusu olduğundan, görevli mahkeme İdare Mahkemesi‘dir.³⁷

• Açılabilecek Davalar: Hasta, uğradığı zarar için maddi ve manevi tazminat davası açabilir.³⁶ Eğer hekimin eylemi aynı zamanda Türk Ceza Kanunu kapsamında bir suç teşkil ediyorsa (örneğin taksirle yaralama), Cumhuriyet Savcılığı’na ayrıca suç duyurusunda bulunulabilir.³⁶
• Süreç ve Süre: Malpraktis davaları, Adli Tıp Kurumu veya üniversitelerden alınacak bilirkişi raporları gibi teknik süreçler içerdiğinden karmaşıktır. Bir davanın ilk derece mahkemesinde sonuçlanması ortalama 1.5 ila 4 yıl sürebilmektedir.³⁵
• Belgelendirmenin Önemi: Hastanın tüm tedavi süreci, özellikle de risklerin ve olası komplikasyonların anlatıldığı bilgilendirilmiş onam (aydınlatılmış onam) süreci, kvkk aydınlatma metni, hastanın kendi dilinde ve eksiksiz bir şekilde belgelenmelidir. Bu belgeler, olası bir davada en önemli kanıt niteliğindedir.⁴¹

Bölüm V: Uyumun Sürdürülmesi: Denetimler, Yaptırımlar ve Stratejik Bakış

Sağlık turizmi sektöründe yasal uyum, tek seferlik bir ruhsat alma işleminden ibaret değildir; sürekli denetimlere ve performans değerlendirmelerine tabi, dinamik bir süreçtir. Bu bölüm, uyumun nasıl sürdürüleceğini, uyumsuzluğun sonuçlarını ve yasal olarak dayanıklı bir operasyon inşa etmek için stratejik önerileri ele almaktadır.

5.1 Denetim ve Performans Değerlendirme Süreci

Yetki belgesine sahip olmak, sürekli bir denetim mekanizmasının parçası olmak anlamına gelir. Bu, “Yetki Belgesi”nin kalıcı bir hak değil, her yıl performansa dayalı olarak yeniden kazanılması gereken koşullu bir lisans olduğu anlamına gelir.

• Yetkilendirilmiş tüm sağlık tesisleri ve aracı kuruluşlar, USHAŞ tarafından yılda en az bir kez performans değerlendirmesine tabi tutulur.⁴ Bu sistem, düşük kaliteli veya uyumsuz aktörleri proaktif bir şekilde piyasadan elemek amacıyla tasarlanmıştır.
• Sağlık Bakanlığı ve Kültür ve Turizm Bakanlığı da kendi yetki alanları dahilinde habersiz denetim yapma hakkını saklı tutar.¹¹
• Ayrıca, her ilde kurulan özel komisyonlar, pazarlama ve tanıtım yönetmeliğine aykırı faaliyetleri inceleyerek karara bağlar.²⁸

Bu yapı, uyumu statik bir kontrol listesi faaliyetinden, dinamik bir operasyonel fonksiyona dönüştürmektedir. Başarılı bir şirket, USHAŞ kriterlerine karşı düzenli iç denetimler, pazarlama içeriklerinin sürekli izlenmesi ve personelin devam eden eğitimi gibi unsurları içeren bir “Uyum Yönetim Sistemi” kurmalıdır. Bu proaktif duruş, operasyonları durdurma ve tüm vergi avantajları ile devlet teşviklerine erişimi kesme gibi yıkıcı bir risk olan lisans askıya alınmasına karşı en iyi sigortadır. Uyum, artık tüm işletme için bir Anahtar Performans Göstergesi (KPI) haline gelmiştir.

5.2 Uyumsuzluğun Sonuçları: Yaptırımlar Spektrumu

Mevzuata aykırılık durumunda, ihlalin ciddiyetine ve tekrarına göre kademeli olarak ağırlaşan bir yaptırım sistemi uygulanır.

• Mali Cezalar: Ana sağlık turizmi yönetmeliğine aykırılık halinde 50,000 TL’den 250,000 TL’ye kadar idari para cezaları uygulanır.¹ Pazarlama ihlalleri de ayrıca ciddi para cezalarına tabidir.²⁸
• Yetki Belgesinin Askıya Alınması:

• USHAŞ performans değerlendirmesinde yetersiz bulunan kuruluşların yetki belgeleri, yetersizliğin derecesine göre 3 ila 6 ay süreyle askıya alınır.⁵ Askı süresi sonunda yapılan ikinci kontrolde de yeterlilik sağlanamazsa belge iptal edilir.⁵
• Pazarlama yönetmeliği ihlallerinde, bir yıl içinde ikinci tespitte bir ay, üçüncü tespitte ise üç ay süreyle kuruluşun sağlık turizmi faaliyeti durdurulur.²⁸
• Yetki Belgesinin İptal Edilmesi: Yetki belgesi; tekrarlanan denetim başarısızlıkları, ciddi kural ihlalleri veya kuruluşun bir tam yıl boyunca hiç faaliyet göstermemesi durumunda kalıcı olarak iptal edilebilir.⁴

5.3 Yasal Olarak Dayanıklı Bir Operasyon İçin Stratejik Öneriler

Türkiye’nin karmaşık ancak fırsatlarla dolu sağlık turizmi pazarında uzun vadeli başarı, sadece tıbbi veya pazarlama yeteneğine değil, en başından itibaren sağlam bir yasal ve uyum çerçevesi üzerine inşa edilmiş bir iş modeline bağlıdır.

• Uyum Kültürü Oluşturun: Yasal uyum, sonradan eklenecek bir departman değil, pazarlamadan finansa, klinik operasyonlardan hasta ilişkilerine kadar her birimin temel işleyişine entegre edilmesi gereken bir kurum kültürüdür.
• Hukuki Danışmanlık Yatırımı Yapın: Şirket kurulum aşamasından itibaren Türk sağlık hukuku, kişisel verilerin korunması hukuku ve ticaret hukuku alanlarında uzmanlaşmış hukuki danışmanlık hizmeti alın.
• Titiz Belgelendirme Alışkanlığı Edinin: Her hasta için kusursuz bir kayıt zinciri oluşturun: kendi dilinde alınmış onam formları, yurt dışına kesilmiş faturalar, iletişim kayıtları, veri aktarım izinleri. Bu belgeler, olası bir denetim veya davada en güçlü savunma hattını oluşturacaktır.
• Proaktif İş Ortağı Denetimi Yapın: Aracı kuruluşlar, iş birliği yaptıkları kliniklerin yasal uyumunu sürekli olarak denetlemeli; klinikler de çalıştıkları aracı kuruluşların pazarlama faaliyetlerinin yönetmeliğe uygunluğunu kontrol etmelidir.
• Kriz Yönetim Planı Geliştirin: Hasta şikayetleri, olumsuz sosyal medya yorumları ve potansiyel malpraktis iddiaları gibi kriz durumları için önceden tanımlanmış bir protokol hazırlayın. Bu, hem hukuki hem de itibar riskini en aza indirecektir.⁴¹

Diğer yazılarımıza da göz atabilirsiniz;

“Sağlık Turizmi Yetki Belgesi Nasıl Alınır?”

“USHAŞ ve HealthTürkiye Portalına Kayıt Rehberi”

“Sağlık Turizmi Pazarlama Stratejileri (Yasal Uyumlu)”

“2025 HealthTürkiye Portalı: Sağlık Tesisleri ve Aracı Kurumlar İçin Kapsamlı Kayıt ve Uyum Rehberi“

“TÜSKA Sağlık Akreditasyonu Kapsamlı Rehberi“

Tıbbi Malpraktis (Doktor Hatası) ve Hasta Hakları – Türkiye’de Tazminat Davaları Rehberi

SIK SORULAN SORULAR

Alıntılanan Çalışmalar;

1. uluslararası sağlık turizmi ve turistin sağlığı hakkında yönetmelik yayımlandı – Türk Dişhekimleri Birliği, erişim tarihi Ekim 31, 2025, https://www.tdb.org.tr/icerik_goster.php?Id=4721
2. uluslararası sağlık turizmi ve turistin sağlığı hakkında yönetmelik – Türk Dişhekimleri Birliği, erişim tarihi Ekim 31, 2025, https://www.tdb.org.tr/mevzuat_goster.php?Id=191
3. Uluslararası Sağlık Turizmi ve Turistin Sağlığı Hakkında Yönetmelik Yayınlandı – 26 Nisan 2025 – OHSAD, erişim tarihi Ekim 31, 2025, https://ohsad.org/uluslararasi-saglik-turizmi-ve-turistin-sagligi-hakkinda-yonetmelik-yayinlandi/
4. Uluslararası Sağlık Turizmi Yönetmeliği – Universal Hukuk, erişim tarihi Ekim 31, 2025, https://www.universalhukuk.com/uluslararasi-saglik-turizmi-yonetmeligi
5. Uluslararası Sağlık Turizmi ve Turistin Sağlığı Hakkında Yönetmelik – Alomaliye.com, erişim tarihi Ekim 31, 2025, https://www.alomaliye.com/2025/04/26/uluslararasi-saglik-turizmi-ve-turistin-sagligi-hakkinda-yonetmelik/
6. Sağlık Turizmi Yönetmeliği Nedir? Bize Ne Anlatıyor? – Icon Danışmanlık, erişim tarihi Ekim 31, 2025, https://icondanismanlik.org/blog/saglik-turizmi-yonetmeligi
7. Sağlık Bakanlığının Sağlık Turizmindeki Yeni Projeleri ve Hedefleri | “HealthTürkiye” Portalı, erişim tarihi Ekim 31, 2025, https://www.youtube.com/watch?v=qmqQfJ1JR2M
8. Sağlık Turizmi Hakkında Merak Edilenler/2025 Güncel Rehber – A&M Consulting Co., erişim tarihi Ekim 31, 2025, https://a-m.com.tr/saglik-turizmi/
9. 2025 Sağlık Turizmi Vergi İndirimi ve Devlet Teşvikleri Rehberi, erişim tarihi Ekim 31, 2025, https://umutakpinar.com/2025-yilinda-saglik-turizmi-yatirimlarinda-vergi-avantajlari-ve-devlet-destekleri/
10. 2025’te Sağlık Turizmi Yatırımlarına Vergi Avantajları ve Devlet Teşvikleri, erişim tarihi Ekim 31, 2025, https://vergimerkezi.com.tr/2025te-saglik-turizmi-yatirimlarina-vergi-avantajlari-ve-devlet-tesvikleri/
11. Turizm Yatırım, İşletme ve Kuruluşlarının Denetimi Hakkında Yönetmelik, erişim tarihi Ekim 31, 2025, https://teftis.ktb.gov.tr/yazdir?577245325979682CB3CC6F43B049BB22
12. EK-1 ULUSLARARASI SAĞLIK TURİZMİ SAĞLIK TESİSİ YETKİNLİK KRİTERLERİ 1. Sağlık tesisi, başvuru tarihinden / denetimd – TDB, erişim tarihi Ekim 31, 2025, https://www.tdb.org.tr/userfiles/files/Saglik_Turizmi_Evraklar(1).pdf
13. Sağlık Turizmi Mevzuatı – USHAŞ : USHAŞ, erişim tarihi Ekim 31, 2025, https://www.ushas.com.tr/saglik-turizmi-mevzuati/
14. SAĞLIK TURİZMİNDE ARACI KURUMLAR, erişim tarihi Ekim 31, 2025, https://totm.inonu.edu.tr/yukle/files/satuk/08.pdf
15. Sağlık Turizmi Aracı Kuruluş Nedir Hangi Amaçlara Hizmet Eder? – Emre Recep Beşkardeş, erişim tarihi Ekim 31, 2025, https://emrebeskardes.com/saglik-turizmi-araci-kurulus-nedir-hangi-amaclara-hizmet-eder/
16. uluslararası sağlık turizmi ve turistin sağlığı hakkında yönetmelik – İstanbul Dişhekimleri Odası, erişim tarihi Ekim 31, 2025, https://www.ido.org.tr/mevzuat_goster.php?Id=251
17. Sağlık Turizmi Yetki Belgesi Nasıl Alınır? Başvuru ve Belge, erişim tarihi Ekim 31, 2025, https://plusglobal.com.tr/saglik-turizmi-nedir-ve-uluslararasi-saglik-turizmi-belgesi-nasil-alinir
18. 2024 Yılında Sağlık Turizmi Yetki Belgesi Nasıl Alınır? – The The Prime Danışmanlık, erişim tarihi Ekim 31, 2025, https://www.theprimedanismanlik.com/blog/saglik-turizmi-yetki-belgesi/
19. Konu:Sağlık Turizmi ve Turistin Sağlığı, erişim tarihi Ekim 31, 2025, https://houston-bk.mfa.gov.tr/Content/assets/consulate/images/localCache/12/c1a26212-8850-461a-ac5f-e3df5824bc85.pdf
20. EK-1 ULUSLARARASI SAĞLIK TURİZMİ SAĞLIK TESİSİ YETKİNLİK KRİTERLERİ 1. Sağlık tesisi, başvuru tarihinden / denetimd – TDB, erişim tarihi Ekim 31, 2025, https://www.tdb.org.tr/tdb/v2/ekler/Mevzuat/Uluslararasi_Saglik_Tur_ve_Tur_Sagligi_EK_01.11.2021.pdf
21. Uluslararası Sağlık Turizmi Yetki Belgesi Kriterleri | Gülel Hukuk, erişim tarihi Ekim 31, 2025, https://www.gulelhukuk.com/uluslararasi-saglik-turizmi-yetki-belgesi-kriterleri
22. SAĞLIK TURİZMİNDE MEVZUAT VE TEŞVİKLER, erişim tarihi Ekim 31, 2025, https://totm.inonu.edu.tr/yukle/files/satuk/11.pdf
23. 2025 Sağlık Turizmi Teşvik ve Hibe Rehberi – Vergi Merkezi, erişim tarihi Ekim 31, 2025, https://vergimerkezi.com.tr/2025-saglik-turizmi-tesvikleri-vergi-merkezinden-sirketiniz-icin-rehber/
24. Sağlık Turizmi Destekleri ve Hizmet İhracatı Teşvikleri, erişim tarihi Ekim 31, 2025, https://plusglobal.com.tr/saglik-turizmi-destekleri-ve-hizmet-ihracati-tesvikleri
25. Sağlık Turizmine Yönelik Ticaret Bakanlığı Tarafından Verilen Desteklerin Genişletilmesi Hakkında Duyuru | TÜRSAB, erişim tarihi Ekim 31, 2025, https://www.tursab.org.tr/duyurular/saglik-turizmine-yonelik-ticaret-bakanligi-tarafindan-verilen-desteklerin-genisletilmesi-hakkinda-duyuru
26. Sağlık Hizmetlerinde Tanıtım ve Bilgilendirme Faaliyetleri Hakkında Yönetmelik Yayımlandı, erişim tarihi Ekim 31, 2025, https://www.saglik.gov.tr/TR-96807/saglik-hizmetlerinde-tanitim-ve-bilgilendirme-faaliyetleri-hakkinda-yonetmelik-yayimlandi.html
27. Sağlık Hizmetlerinde Tanıtım ve Bilgilendirme Hakkında Yönetmelik – GRC Legal, erişim tarihi Ekim 31, 2025, https://www.grc-legal.com/saglik-hizmetlerinde-tanitim-ve-bilgilendirme-hakkinda-yonetmelik/
28. Sağlık Hizmetlerinde Tanıtım ve Bilgilendirme Faaliyetleri Hakkında …, erişim tarihi Ekim 31, 2025, https://www.tdb.org.tr/icerik_goster.php?Id=4361
29. Sağlık Hizmetlerinde Tanıtım ve Bilgilendirme Faaliyetleri Hakkında Yönetmelik Hk. | Tunca Avukatlık Ortaklığı – tuncahukuk.com, erişim tarihi Ekim 31, 2025, https://www.tuncahukuk.com/tr/yayinlar/saglik-hizmetlerinde-tanitim-ve-bilgilendirme-faaliyetleri-hakkinda-yonetmelik-hk
30. KİŞİSEL VERİLERİN YURT DIŞINA AKTARILMASI, erişim tarihi Ekim 31, 2025, https://www.ktun.edu.tr/Dosyalar/1255/files/Mevzuat_ve_Dokumanlar_HUKUKI_METINLER/D%C4%B1%C5%9F%20Payda%C5%9Flar/Ki%C5%9Fisel%20Verilerin%20Yurt%20D%C4%B1%C5%9F%C4%B1na%20Aktar%C4%B1lmas%C4%B1.pdf
31. KVKK(Kişisel Verileri Koruma Kanunu) – Özel Doğa Hospital, erişim tarihi Ekim 31, 2025, https://dogahospital.com/kurumsal/kvkkkisisel-verileri-koruma-kanunu/
32. kişisel sağlık verilerinin ve sağlık sektöründe kişisel verilerin korunması – Av. Muzaffer ÖZCAN HUKUK BÜROSU, erişim tarihi Ekim 31, 2025, http://www.ozcanhukuk.com/2020/04/kisisel-saglik-verilerinin-ve-saglik-sektorunde-kisisel-verilerin-korunmasi/
33. KVKK’da Önemli Değişiklikler: Sağlık Verileri ve Yurt Dışı Veri Aktarımı İçin Yeni Kurallar, erişim tarihi Ekim 31, 2025, https://www.hanyaloglu-acar.av.tr/malpraktis-tazminat/kvkk_degisiklik_saglik_verisi_yurt_disi_aktarim
34. Güncel Bir Kararı Işığında Kişisel Verileri Koruma Kurulu’nun Yurt Dışına Veri Aktarımı ve Zorunlu Açık – DergiPark, erişim tarihi Ekim 31, 2025, https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/3019992
35. Sağlık Turizminde Malpraktis ve Tazminat Davaları (2025) – Aslan …, erişim tarihi Ekim 31, 2025, https://aslanduran.com/saglik-turizmi-ve-malpraktis/
36. İstanbul Malpraktis Avukatı | Hasta Hakları ve Sağlık Hukuku – Mesci Law Firm, erişim tarihi Ekim 31, 2025, https://mescilaw.com/tr/malpraktis-hukuku/
37. SAĞLIK HUKUKUNDA HASTA HAKLARI (2023) – AKADEMİK …, erişim tarihi Ekim 31, 2025, https://www.akademikhukuk.org/saglik-hukukunda-hasta-haklari/
38. HATALI TIBBİ UYGULAMADAN (MALPRAKTİS) DOĞAN HUKUKİ ve CEZAİ SORUMLULUK – DergiPark, erişim tarihi Ekim 31, 2025, https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1282283
39. SAĞLIK TURİZMİ HUKUKU, erişim tarihi Ekim 31, 2025, https://totm.inonu.edu.tr/yukle/files/satuk/12.pdf
40. Hasta Hakları, Yanlış Tedavi ve Malpraktis Davaları | Mersin Sağlık …, erişim tarihi Ekim 31, 2025, https://reyhankayisli.av.tr/hasta-haklari-yanlis-tedavi/
41. Yabancı Hastalar: Sağlık Turizminde Yaşanan Hukuksal ve Klinik …, erişim tarihi Ekim 31, 2025, https://www.hanyaloglu-acar.av.tr/malpraktis-tazminat/saglik-turizminde-yasanan-hukuksal-sorunlar
42. Tıbbi Uygulama Hatalarına Yol Açan Süreçler – Turkish Journal of Ophthalmology, erişim tarihi Ekim 31, 2025, https://oftalmoloji.org/tr/makaleler/tibbi-uygulama-hatalarina-yol-acan-surecler/tjo.42.s16