Hekimlerin her müdahalesi hasta sağlığını koruma hedefiyle yapılır, ancak her tıbbi uygulama belirli riskler içerir. Bu kapsamda sağlık hukuku, tıbbi müdahalelerin yasal boyutlarını düzenler ve tıbbi uygulamalarda ortaya çıkabilecek hatalı uygulama (malpraktis) durumunda hekimi doğrudan ilgilendirir. Türkiye’de sağlık hukukunun temeli Anayasa başta olmak üzere kanunlar, tüzükler ve yönetmeliklerle atılmıştır. Hekimler açısından, yaptıkları işlemin gereklerine uygun olması ve özenli davranılması esas kabul edilir; bu bir “kusur sorumluluğu” (yükümlülük ihlali) doğurur ve hekim ancak kendi kusuru oranında sorumlu tutulur.
Sağlık Hukuku ve Hekim Sorumluluğu
Sağlık hukuku, sağlık sektörü ile ilgili yasal düzenlemeleri, kuralları ve etik normları inceleyen bir hukuk dalıdır. Bu alan; hasta hakları, sağlık kurumları yönetimi, sağlık hizmeti sunumu, sağlık personelinin sorumlulukları gibi konuları kapsar. Türkiye’de sağlık hukuku mevzuatı anayasa, kanun, tüzük ve yönetmeliklerle belirlenir ve hasta hakları (mahremiyet, bilgilendirme, onam vb.), sağlık kurumu sorumlulukları ile tıbbi uygulamaların hukuki boyutlarını düzenler. Son yıllarda sağlık hukuku, özellikle medyada yer alan vakalar ve halkın bilinçlenmesi nedeniyle giderek daha fazla önem kazanmıştır.
Hekimler bakımından sağlık hukuku, temel olarak kusura dayalı sorumluluk ilkesini benimser. Yani bir zarar oluştuğunda doktorun sorumluluğuna gidilebilmesi için kusur aranır. Hekimin kusuru yoksa, ortaya çıkan olaya tıbbi komplikasyon denir ve bu durumda hekim sorumlu tutulmaz. Örneğin standartlara uygun bir müdahale sonrası meydana gelen ve tüm önlemlere rağmen önlenemeyen sonuçlar komplikasyona girer; bu tür durumlarda hekimin yükümlülüğü bulunmaz. Buna karşılık, hekimin bilgi eksikliği, dikkatsizlik veya mesleki özen yükümlülüğüne aykırı davranışı sonucu hastada zarar oluşursa hatalı tıbbi uygulama (malpraktis) söz konusudur ve hekim hukuki sorumlulukla karşılaşabilir.
Hekimin tıbbi özen yükümlülüğü kapsamında sahip olduğu bazı temel borçlar şunlardır:
- Sadakat Borcu: Doktor, hastanın çıkarlarını kendi çıkarlarından üstün tutmalı, tedavi sürecinde dürüst ve güven verici davranmalıdır.
- Sır Saklama Borcu: Hekim, hastanın her türlü kişisel bilgisini izin olmadan paylaşmamalı, mahremiyete saygı göstermelidir.
- Özen Borcu: Hekim, her işlemde en az ortalamanın üzerinde dikkat ve özen göstermeli, hastayı iyi tanımalı, doğru teşhisi koymalı ve en uygun tedavi yöntemini uygulamalıdır.
Bu borçların ihlali durumunda hekim kusurlu kabul edilir. Örneğin doktorun teşhis ve tedavisinde gerekli özeni göstermemesi, eksik bilgilendirme yapması veya hastanın onamını usulüne uygun almaması halinde hukuken sorumluluk doğabilir. Öte yandan, tıp hukukunda “başarı garantisi” yoktur; özen gösterilse bile her tedavi sonucu olumsuz olabilir. Bu yüzden hekimin suçlanabilmesi için hatası (kusuru) olması şarttır. Aksi halde sonuç “komplikasyon” sayılır ve hekim sorumlu tutulmaz.
Malpraktis (Hatalı Tıbbi Müdahale) Nedir?
Malpraktis Latince kökenli bir terim olup “kötü uygulama” anlamına gelir ve tıp alanında hatalı tıbbi müdahale sonucu oluşan zararı ifade eder. Genel olarak malpraktis; bir sağlık profesyonelinin hatalı davranışı veya görev ihmali neticesinde hastanın zarar görmesi halidir. Dünya Tabipler Birliği de malpraktisi “doktorun tedavi sırasında standart uygulamayı yapmaması, beceri eksikliği veya hastaya tedavi vermemesi ile oluşan zarar” şeklinde tanımlamıştır. Benzer şekilde, TTB Hekimlik Meslek Etiği Kuralları’nda malpraktis, “bilgisizlik, deneyimsizlik ya da ilgisizlik nedeniyle bir hastanın zarar görmesi” olarak ifade edilmiştir. Özetle, hekimin bilgi ve deneyimine uygun olmayan, özen yükümlülüğüne aykırı her türlü uygulama tıbbi hata (malpraktis) kabul edilir ve bu durum hukuki sorumluluğu beraberinde getirir.
Malpraktis genellikle şu unsurların varlığıyla gerçekleşi：
- Dikkatsizlik: Uygulanmayacak bir girişimin yapılması (ör. kan grubu testi almadan kan transfüzyonu yapmak).
- Tedbirsizlik: Bilinen bir komplikasyonun önlenmesinde gerekli önlemin ihmal edilmesi (ör. alerjisi bilinen bir hastaya uygun ilacı hazırlamamak).
- Meslekte Acemilik: Hastalık veya müdahale ile ilgili yeterli tecrübeye sahip olmama (ör. yeni mezun bir cerrahın karmaşık ameliyat yapması).
- Özen Eksikliği: Gereksiz yere vakit kaybetmek ya da gerekli tetkikleri yapmamak (ör. acil hastayı uzun süre bekletmek, gerekli muayeneyi eksik yapmak).
- Yasal Düzenlemelere Uymama: Bilimsel tedavi dışına çıkmak, ilgili yasa ve yönetmeliklere aykırı hareket etmek.
Bu öğelerden herhangi biri hastada zarar yaratırsa, malpraktis tanımı gerçekleşir. Bu durum sonucunda hasta, meydana gelen maddi ve manevi zararlarının tazmini amacıyla tazminat davası açabilir. Unutulmamalıdır ki, komplikasyonlarla malpraktisi ayırmak çok önemlidir. Komplikasyon, tıbbi müdahalenin doğası gereği öngörülemeyen ve hekimin kusuru olmayan bir olumsuz sonuçtur; böyle bir durumda doktorun sorumluluğu olmaz. Oysa tıbbi uygulamadaki ihmal veya yanlış tedaviye bağlı olumsuzluk malpraktis olarak değerlendirilir ve hekime sorumluluk yükler.
Malpraktis ve Komplikasyon Ayrımı
Malpraktis iddialarında mahkemelerin en temel inceleme noktalarından biri, olayın kusurlu tıbbi uygulama mı yoksa komplikasyon mu olduğudur. Tıp hukuku alanında kabul gören ayrım şöyledir:
- Hatalı Tıbbi Uygulama (Malpractice): Doktor tedavi sırasında gereken standart uygulamayı yapmamış, gerekli özeni göstermemiş veya tedaviyi yapmamış ise oluşan zarardır. Örneğin tanı konulurken gereken tetkiklerin yapılmaması, ameliyat sırasında cerrahi standardın ihlali veya enfeksiyon riskine karşı önlem alınmaması malpraktis sayılabilir.
- Komplikasyon: Tıbbi müdahalenin doğası gereği öngörülemeyen ve hekimin kusuru olmayan, istenmeyen sonuçlardır. Bu durumda hekimin sorumluluğu yoktur. Dünya Tabipler Birliği ve Türk Tabipler Birliği gibi kuruluşlar da benzer ifadelerle komplikasyonu müdahalenin normal riski olarak kabul eder.
Sonuç olarak, hekim standartlara uygun hareket etmişse ortaya çıkan olumsuz sonuçlar komplikasyon olarak değerlendirilmeli, hekimin sorumluluğu aranmaz. Ancak hekim özen yükümlülüğünü ihlal etmişse, ortaya çıkan zarar malpraktis olarak yorumlanır ve tazminat ile cezaî sorumluluk gündeme gelebilir. Bu ayrım, Türkiye sağlık hukukunda da temel bir prensip olup malpraktis-komplikasyon farkının doğru yapılması davaların seyrini belirler.
Malpraktis Davalarında Hukuki Süreç ve Sorumluluk Türleri
Hatalı tıbbi müdahaleden kaynaklanan zararlar için hasta, hem sözleşmeden doğan hem de haksız fiil (sözleşme dışı) sorumluluğuna dayanarak dava açabilir. Özel hastanelerde çoğunlukla hasta-hekim arasında vekalet benzeri sözleşme (örneğin tedavi sözleşmesi) bulunduğu kabul edilir. Bu durumda doktorun sözleşmesel yükümlülüklerini yerine getirmemesi (kusurlu müdahale) halinde hasta, sözleşmeden doğan sorumluluk kapsamında tazminat talep edebilir. Sözleşmesel sorumluluk için dört şart aranır: sözleşmeye aykırı davranış, kusur, zarar ve kusur-zarar arasında illiyet bağı. Doktorun uygulaması bu şartları karşılıyorsa hasta malpraktis nedeniyle maddi veya manevi tazminat davası açabilir.
Sağlık hizmeti genellikle bir sözleşmeye dayanırsa da, kanunda aksi özel olarak düzenlenmedikçe hekimin kusuru ortaya çıktığında tazminat sorumluluğu genel kusur sorumluluğuna göre değerlendirilir. Örneğin ameliyat gibi işlenen fiil eser sözleşmesi kapsamında değerlendiriliyorsa TBK 355. maddedeki eser taahhüdü kuralları uygulanır. Estetik veya diş protezi gibi durumlarda Yargıtay, hekimin bir sonucu garanti yükümlülüğü olduğunu kabul etmektedir. Cezai açıdan ise hekimin taksirli veya kusurlu hareketi sonucunda hasta ölür veya yaralanırsa, Türk Ceza Kanunu’nun ilgili maddeleri (örn. taksirle öldürme, taksirle yaralama) çerçevesinde cezaî sorumluluğu da gündeme gelebilir.
Hekimin kusuru kanıtlanarak hem tazminat hem ceza davası açılabilir. Sorumluluğun doğup doğmayacağı, olayın tıp standardına uygunluğu, hekimin davranışının kusurlu olup olmaması, uygulama kayıtlarının tam tutulup tutulmaması gibi unsurlara göre değerlendirilir. Usul açısından, hasta zarar gördüğünde genellikle 2 yıllık bir zamanaşımı vardır. Davada ispat yükü, tazminat talep eden hastaya aittir (HMK m.190); bu nedenle hatalı müdahaleyi belgeleyici rapor ve bulgular önem taşır. Özel hastanede hekime dava açılırken genelde hastane de ortak dava edilir; kamuda ise hizmet kusuru nedeniyle idari yargıda sağlık personeline karşı dava açılabilir.
Örnek Vaka ve Yargı Kararları
Gerçek vakalar ve emsal kararlar, malpraktis iddialarının nasıl değerlendirildiğini gösterir. Örneğin estetik cerrahi alanında istenilen sonucun elde edilememesi durumunda Yargıtay’ın yaklaşımı açıktır: Bir estetik ameliyat eser sözleşmesi niteliğinde olduğundan “yüklenici” hekim taahhüt ettiği sonucu sağlamalıdır.. Yargıtay 15. Hukuk Dairesi 2019/2716 E. sayılı kararında, estetik burun ameliyatında istenilen şekil bozukluğu ilk operasyonda giderilemeyince, hekimin TBK 355’e göre sonucu garanti etme yükümlülüğü ihlal ettiği vurgulanmıştır. Bu gibi hallerde hasta, ikinci operasyon masraflarını ve manevi tazminatı isteyebilir.
Bir diğer örnek, aydınlatılmış onam yükümlülüğünün ihlali ile ilgilidir. Estetik amaçlı bir uygulamadan önce hasta yeterince bilgilendirilip onayı alınmazsa, bu durum hekimin kusuru sayılır. Yargıtay 15. HD 2018/2820 E. sayılı kararında, ameliyat öncesi komplikasyon riski konusunda hastaya tam bilgi verilmemesi nedeniyle hekimin kusurlu olduğu kabul edilmiştir. Kararda; hastanın onam formunda eksiklik olması, komplikasyon riskine dair yeterli uyarı yapılmaması ve ameliyat sonrası ortaya çıkan sonuçlar nedeniyle hekimin sorumluluğu vurgulanmıştır.
Bunların dışında enjeksiyon, anestezi veya hemşire hatası gibi farklı tıbbi uygulama hatalarında da mahkemeler somut vaka ışığında karar verir. Örneğin bir hastaya yanlış iğne yapılması, ya da gerekli tetkik yapılmadan teşhis konması gibi olaylar da sıkça malpraktis davasına konu olur. İstanbul Tabip Odası’nın raporuna göre, 2013-2015 yıllarında her yıl binlerce malpraktis davası görülmüş, kararlarda vakaların önemli bir kısmında uygulama hatası tespit edilmiştiri. Uzm. cerrahiden acil tıp ve kadın doğuma kadar birçok branşta benzer vakalar yaşanmakta, Yargıtay örnek kararları bu tür ihlalleri açıkça sorumluluk kapsamına almaktadır.
İstatistikler ve Güncel Veriler
Türkiye’de malpraktis davalarının sayısı ve sonuçları da hekimin gündeminde olmalıdır. Sağlık Bakanlığı ve Adalet Bakanlığı verilerine göre, son yıllarda malpraktis davalarında belirgin bir artış görülmüştür. Örneğin Yeni Şafak’a yansıyan resmi bilgilere göre 2017-2021 döneminde doktorlara yaklaşık 5.933 adet malpraktis davası açılmıştır. Bu davaların sadece 178’i tam kabul edilmiş, 1.011’i kısmi kabul, geriye kalan büyük bölümü reddedilmiştir. Toplam talep edilen tazminat tutarı yaklaşık 5,3 milyar TL iken, mahkemelerce hükmedilen tutar 172 milyon TL civarındadır. Dava açılan kişiler arasında 4.067’si hekim, 517’si hemşire, 147’si ebe ve 391’i diğer sağlık personelidir. Branş bazında en çok acil tıp, kadın-doğum ve genel cerrahi dallarında dava görülürken, romatoloji, nefroloji, onkoloji gibi dahili branşlarda vaka sayıları daha azdır.
Öte yandan, Adli Tıp Kurumu verileri doktorların genel durumunu gösterir. Adalet Bakanlığı Mevzuat Genel Müdürü Niyazi Acar’a göre taksirli yaralama davalarının %95’inde, taksirle ölüme yol açma davalarının ise %90’ında doktorların kusursuz olduğu tespit edilmiştir. Bu istatistikler, hekimlerin çoğunlukla sorumluluk dışı kaldığını gösterse de başlatılan sürecin çok yorucu ve stresli olduğunu unutmamak gerek. Özetle, Türkiye’de sağlık hukuku uyarınca hekimler her 10 vakadan sadece çok küçük bir kısmında sorumlu tutulmakta, büyük çoğunluk dava sürecinde beraat etmektedir. Ancak dava açılmasının kendisi kariyere ve psikolojiye zarar verebilir.
Danışmanlık ve Uzman Desteği
Hekimler, tıbbi müdahale süreçlerinde hukuki riskleri en aza indirmek için önlem almalı ve gerektiğinde hukuki danışmanlık almayı değerlendirmelidir. Bir sağlık kurumu ile sözleşme yaparken, cerrahi protokoller hazırlanırken ya da hasta ile onam formu oluştururken bir sağlık hukuku uzmanı (tıp hukuku avukatı) görüşü almak faydalı olur. Örneğin büyük şehirlerde “sağlık avukatı İzmir” gibi aramalarda karşılaşabileceğiniz uzmanlar, malpraktis davalarında deneyimli avukatlardır. Sağlık avukatı hem hekimin haklarını hem de hastanın taleplerini gözeterek hukuki destek sağlar, tazminat talepleriyle ilgili objektif değerlendirme yapar ve süreçleri yönetir.
Kısacası, hekimler hukuki sorunlarla karşılaşmamak için bilinçli hareket etmeli, etik ve standartlara uygun uygulama yapmalı, tüm işlemleri belgeli hale getirmeli ve proaktif bir yaklaşımla sağlıklı iletişim kurmalıdır. Yine bir ihlal söz konusu olduğunda vakit kaybetmeden alanında uzman bir sağlık hukuku avukatı ile çalışmak önemlidir. Çünkü tazminat davalarının karmaşık süreci ve olası cezaî takipler profesyonel destekle daha etkin yürütülür. Sonuç olarak, Türkiye’de sağlık hukuku çerçevesinde hekimler, kendi sorumluluk sınırlarını bilerek özenli hareket etmeli ve gerektiğinde eğitimli bir sağlık hukuku uzmanından danışmanlık almayı ihmal etmemelidir.
Kaynaklar: Bu çalışmada Türkiye’de sağlık hukuku ve malpraktis konusundaki akademik makaleler, hukuk bürosu yazıları ve güncel haberler incelenmiştir. Yapılan analizler, malpraktis kavramının tanımından başlayarak yasal süreçlere, mahkeme kararlarına ve istatistiklere kadar geniş bir perspektif sunmaktadır. Sağlık hizmeti sunan hekimlerin hukuki sorumluluklarını daha iyi anlamaları ve risklerini azaltmaları amacıyla bu konularda uzman desteği almaları önerilmektedir.
Comment (1)
Ceza Hukuku Açısından Hekimin Sorumluluğu: Rıza, İhmal ve Adli..
says Temmuz 17, 2025 at 23.50[…] ve becerilerine rağmen tedavi sürecinde gereken dikkat ve özeni göstermedikleri takdirde cezaî sorumluluk doğar; bu durumda ölümle sonuçlanan hatalar, taksirle öldürme suçu kapsamında […]