Yoklama kaçağı, askerlik yükümlülüğünü zamanında yerine getirmeyen kişilere verilen bir statüdür. Askerlik çağına gelen her vatandaşın yoklama (askerlik muayenesi) işlemlerini belirlenen süre içinde yaptırması gerekir. Bu yükümlülüğe uymayanlar yoklama kaçağı olarak adlandırılır ve haklarında idari para cezası uygulanır. Peki yoklama kaçağı cezası nedir, ne kadardır ve bu ceza nasıl iptal ettirilebilir? Bu makalede yoklama kaçağı para cezası hakkında tüm detaylar ile zamanaşımı, itiraz süreçleri, usul ve esas yönünden iptal nedenleri ele alınmıştır. Konu, teknik yasal terimler minimumda tutularak, bir vatandaşın anlayacağı şekilde açıklanmıştır. Gerekli noktalarında yasal dayanaklara ve örnek kararlara da değinilmektedir. Sürecin karmaşıklığı göz önüne alındığında, gerektiğinde bir askeri ceza avukatı veya bu alanda deneyimli bir askeri dava avukatı ile iletişime geçmek faydalı olabilir.

Yoklama Kaçağı Nedir? (Saklı ve Bakaya ile Farkları)

Yoklama kaçağı, askere çağrıldığı halde belirlenen yoklama yılı içinde askerlik şubesine gidip yoklama (muayene) işlemini yaptırmayan kişidir. Yoklama sırasında bireyin sağlık muayenesi yapılarak askerliğe elverişli olup olmadığı belirlenir; ayrıca eğitim durumu, mesleği vb. bilgileri kaydedilir. Eğer yükümlü, yoklama için belirlenen süre içinde başvuru yapmazsa, mazeretsiz şekilde bu süreci ihmal ederse yoklama kaçağı durumuna düşer.

Buna benzer diğer terimler de mevzuatta tanımlanmıştır:

• Saklı: 20 yaşına girdiği halde nüfus kayıtlarına ismini kaydettirmemiş kişiler “saklı” sayılır. (Bu durum günümüzde nadir görülür.)
• Bakaya: Askerliğe sevk emri aldığı halde sevk işlemini yaptırmayan veya birliğine katılmayan kişiler “bakaya” olarak adlandırılır. Yani yoklamayı yaptırmış ancak askere gitmemiş kişidir.
• Geç İltihak Bakayası: Sevkini yaptırdığı halde kendisine tanınan yol süresi dışında birliğine katılanlar ise “geç iltihak bakayası” olarak tanımlanır.

Yukarıdaki tüm durumlar, kanuni mazereti olmadan askerlik görevini erteleyen kişilere ilişkindir. Yoklama kaçağı, saklı veya bakaya durumuna düşenler, kanun gereği öncelikle idari para cezasıyla karşılaşırlar. Bu cezaların amacı, kişinin yükümlülüğünü yerine getirmesi için caydırıcılık sağlamaktır.

Not: Halk arasında “asker kaçağı” tabiri de kullanılır ancak teknik olarak asker kaçağı kavramı, yoklama kaçağı ve bakaya gibi idari yaptırımları değil, askerlik yaptığı sırada firar edenleri tanımlar. Yoklama kaçağı ise daha askerlik görevine başlamadan önceki sürece ilişkindir.

Yoklama Kaçağı Para Cezası Nedir?

Yoklama kaçağı para cezası, askerlik yoklamasını zamanında yaptırmayan kişilere uygulanan idari para cezasıdır. Bu ceza, 7179 sayılı Askeralma Kanunu’nun 24. maddesi uyarınca verilmektedir. Ceza miktarı, yoklama kaçağı olarak geçirilen süreye (gün sayısına) göre hesaplanır ve kişinin kendiliğinden teslim olup olmamasına göre değişiklik gösterir:

• Kendiliğinden gelen yoklama kaçakları: Eğer yükümlü, güvenlik güçlerince yakalanmadan kendi isteğiyle askerlik şubesine başvurup yoklamasını yaptırırsa, kaçak kaldığı her gün için 5 TL idari para cezası uygulanır (bu tutar yasal olarak belirlenmiş taban değerdir). Ancak bu tutar, her yıl yeniden değerleme oranına göre artırılır. Örneğin 2024 yılında kendi isteğiyle gelenler için günlük ceza 32,18 TL idi; yakalananlar için ise günlük 64,37 TL idi. 2025 yılında ise bu tutarlar yeniden değerleme ile 46,32 TL (kendiliğinden gelen) ve 92,65 TL (yakalanan) olarak belirlenmiştir. Görüldüğü gibi, yakalananlar için belirlenen tutar, gönüllü gelenlerin cezasının iki katıdır. Bu uygulamayla, kişilerin yakalanmayı beklemeden kendiliklerinden gelip askerlik işlemlerini yapmaları teşvik edilmektedir.
• Yakalanan yoklama kaçakları: Eğer yoklama kaçağı durumundaki kişi kolluk kuvvetlerince (polis, jandarma vb.) yakalanırsa, kaçak kaldığı her gün için 10 TL idari para cezası uygulanır (taban değer). Bu tutar da her yıl güncellenir (2025 için günlük 92,65 TL’dir, yukarıda belirtildiği gibi).

Cezanın hesaplanmasında, kişinin yoklama kaçağı statüsünde kaldığı toplam gün sayısı esas alınır. Örneğin yoklamasını yaptırması gereken tarihten itibaren 100 gün geciken ve bu sürenin sonunda kendiliğinden askerlik şubesine giden bir kişi için ceza, 100 × (günlük tutar) olarak hesaplanır. Günlük tutar her takvim yılı için farklı olabileceğinden, yoklama kaçağı süresi birden fazla yıla yayılıyorsa her yılın günlerine kendi yılının tutarı uygulanır. Örneğin 2024 ve 2025 yıllarını kapsayan bir yoklama kaçağı durumunda, 2024’e ait kaçak günler 2024’te geçerli tutarla, 2025’e ait günler 2025 tutarıyla çarpılarak toplanır. Her yılın tutarı, o yıl başında ilan edilen yeniden değerleme oranı doğrultusunda arttığı için, ceza miktarları yıldan yıla yükselmektedir.

Ceza Kararının Tebliği ve Ödeme Süresi: Yoklama kaçağı için idari para cezası kararı, ilgili kişi adına düzenlenir ve 7201 sayılı Tebligat Kanunu hükümlerine göre tebliğ edilir. Cezanın tebliğinden itibaren bir ay içinde ödeme yapılması gerekmektedir. Tebligatta genellikle cezanın ne kadar olduğu, hangi kuruma ödeneceği ve itiraz süresi gibi bilgiler yer alır. Süresinde ödenmeyen cezalar için, 6183 sayılı Amme Alacaklarının Tahsil Usulü Hakkında Kanun kapsamında yasal takip (icra) başlatılır. Bu durumda vergi dairesi aracılığıyla cebri tahsil yollarına (maaştan kesme, banka hesaplarına haciz gibi) başvurulabilir.

Ödeme Kolaylıkları: İdari para cezalarında, peşin ödeme halinde kanunen %25 indirim imkânı vardır. Yoklama kaçağı cezası tebliğ edildikten sonra bir ay içinde cezanın tamamı ödenirse, cezanın dörtte biri indirilebilir. Örneğin 4.000 TL tutarında bir ceza, bir ay içinde peşin ödenirse 3.000 TL olarak tahsil edilir. Dikkat: İndirimin uygulanabilmesi için cezanın son ödeme tarihine kadar ödenmesi şarttır. Ayrıca, ekonomik durumu elverişli olmayanlar için ilgili kuruma başvurularak cezanın taksitlendirilmesi istenebilir. Mevcut düzenlemelere göre, idari para cezaları (yoklama kaçağı cezası dâhil) dört eşit taksitte, ilk taksit bir ay içinde, kalanlar ise bir yıl içinde ödenmek üzere taksitlendirilebilir. Taksitlendirme talebi kabul edilirse teminat veya faiz aranmadan taksitler ödenebilir. Ancak taksitler zamanında ödenmezse kalan tutar muaccel (hemen ödenebilir) hale gelir ve indirim hakkı da kaybedilir.

Ceza Nereye Ödenir?: Yoklama kaçağı para cezası, kararın üzerinde belirtilen ilgili vergi dairesine ödenir. Genellikle ceza, yükümlünün nüfusa kayıtlı olduğu yerdeki vergi dairesine gönderilir; ancak kişi başka bir şehirdeyse herhangi bir vergi dairesi aracılığıyla da ödeme yapabilir. E-devlet üzerinden de idari para cezası borcu sorgulanabilir, ancak ödeme genellikle vergi daireleri veya anlaşmalı bankalar üzerinden yapılmaktadır.

Yoklama Kaçağı Cezasından Muafiyet ve İptal Nedenleri

Her yoklama kaçağı durumunda ceza uygulanmaz. Kanun, bazı mazeret halleri için para cezası uygulanmayacağını açıkça belirtmiştir. 1111 sayılı eski Askerlik Kanunu’nun 86. maddesi ve yürürlükteki 7179 sayılı Askeralma Kanunu uyarınca, aşağıdaki durumlarda yoklama kaçağı idari para cezası uygulanmaz; uygulanmışsa da sonradan iptal edilir:

• Sağlık Sorunları (Askerliğe Elverişsizlik): Yoklama zamanı geldiğinde ciddi sağlık sorunları nedeniyle askerliğe geçici veya kalıcı elverişsiz olanlar, bunu sağlık raporuyla belgeledikleri takdirde yoklama kaçağı sayılmazlar. Yapılan muayene sonucunda askerliğe elverişli olmadığı anlaşılanlar hakkında idari para cezası uygulanmaz. Örneğin, yoklama için belirlenen dönemde hastanede yatacak derecede rahatsız olan bir kişi, raporunu sunarak ceza almaktan kurtulabilir. Eğer kişiye ceza uygulanmış ancak daha sonra aslında o dönemde askerliğe elverişsiz olduğu ortaya çıkmışsa, uygulanan ceza iptal edilir.
• Askerlikten Muafiyet Halleri: Kanunen askerlikten muaf olma hakkı olanlar (örneğin belirli engellilik durumu olanlar, özel şartlı muafiyetler vb.), bu durumları nedeniyle yoklama döneminde işlem yaptırmasalar bile ceza almamalıdır. Muafiyet hakkı sonradan belgelendirilirse, önce yazılmış olan ceza varsa iptal edilmelidir.
• Kanunda Belirtilen Erteleme (Tecil) Hakkı: Eğitim durumundan dolayı tecil (erteleme) hakkı bulunanlar veya diğer yasal erteleme sebepleri (örneğin yüksek lisans, doktora öğrencileri, belli bir yaşa kadar öğretmenlik yapanlar, yurtdışında belirli süre çalışma izni alanlar gibi durumlar) söz konusu ise, bu kişiler erteleme süresi boyunca yoklama kaçağı sayılmazlar. Kanunda belirtilen nedenlerle erteleme hakkı olduğu halde, sadece süresi içinde resmi işlemlerini yaptırmayanlar olabilir. Örneğin, üniversite öğrencisi 29 yaşına kadar askerliği erteleyebilir; ancak öğrenci olduğunu zamanında bildirmediği için yoklama kaçağı görünüyorsa, okul kayıt belgesini ibraz ederek o süreye ilişkin cezanın uygulanmamasını sağlayabilir. Kanuni erteleme süresine denk gelen günler için ceza uygulanmaz, uygulanmışsa iptal edilir.

Yukarıdaki durumlar, usulüne uygun şekilde belgelendirildiğinde idari para cezası uygulanmayacağını veya iptal edileceğini gösterir. Nitekim Milli Savunma Bakanlığı da bu hususu net olarak açıklamıştır: Askerlik muayenesinde elverişsiz bulunanlar, muafiyet hakkı olanlar veya kanuni erteleme hakkı olduğu halde erteleme süresi içinde işlem yaptırmamış olanların, erteleme sürelerine denk gelen günleri için ceza uygulanmaz; eğer ceza uygulanmışsa bu durum sonradan anlaşıldığında ceza iptal edilir. İptal edilen para cezaları, eğer tahsil için vergi dairesine bildirilmişse, ilgili vergi dairesine de iptal durumu bildirilir.

Diğer Mazeretler: Kanunda açıkça yazılı olmasa da, mücbir sebepler denilen bazı beklenmedik ve kaçınılmaz durumlar da itiraz sürecinde değerlendirilebilir. Örneğin, yoklama döneminde kişinin ağır bir ailevi olay (bir yakının vefatı gibi) yaşaması ve bu nedenle işlemleri yaptıramaması, deprem gibi felaketler sebebiyle askerlik şubesine gidememesi gibi durumlar, belgelendirildiği takdirde hakimin takdirinde göz önüne alınabilir. Yine de, bu tip durumlar kanunda net mazeret olarak sayılmadığı için, kesin bir muafiyet garantisi yoktur ancak itiraz başvurusunda belirtilmeleri önemlidir.

Yurt Dışında Bulunma: Kişi eğer yoklama zamanında yurt dışında bulunuyorsa, normalde konsolosluklar aracılığıyla yoklamasını yaptırması gerekir. Bunu yapmayanlar da yoklama kaçağı sayılır. Ancak sonradan döndüğünde, o dönemde yurt dışında ikamet ettiğine dair belgeleri sunarak, bazen cezada indirim veya iptal talep edebilir. Özellikle dövizle askerlik veya bedelli askerlik gibi uygulamalardan yararlanmak için yoklama kaçağı sürelerinin etkisi tartışılabilir. Mevzuata göre yoklama kaçağı olanlar da bedelli askerlik yapabilir; ancak başvuru sırasında kaçak olunan süreye tekabül eden ek bedel ödemeleri istenir. Yani yurt dışındayken yoklama kaçağı kalmış birisi, bedelli askerlikten faydalanırken bu cezaları ödemek zorunda kalabilir. Bu durumda da bir askeri avukat desteğiyle ödeme kalemlerinin azaltılması veya muafiyet sağlanması için girişimde bulunulabilir.

Yoklama Kaçağı Cezasına İtiraz Süreci (İptal Başvurusu)

Yoklama kaçağı nedeniyle kesilen idari para cezası, hukuka aykırı olduğunu düşünen kişiler tarafından itiraz edilebilir. İtiraz edildiği takdirde cezanın iptal edilmesi (kaldırılması) mümkün olabilmektedir. Bu süreç idari para cezalarına özgü bir yargısal denetim sürecidir.

İtiraz Merci ve Süresi: Yoklama kaçağı cezası, niteliği itibariyle idari para cezası olduğundan, 5326 sayılı Kabahatler Kanunu’nun 27. maddesi uyarınca itiraza tabidir. Kanuna göre, idari para cezalarına itirazlar 15 gün içinde yapılmalıdır. Bu süre, cezanın muhatabına tebliğ edildiği (resmen bildirildiği) tarihten itibaren başlar. Dolayısıyla, yoklama kaçağı cezasını tebliğ alan bir kişi, tebliğ tarihinden itibaren 15 gün içerisinde gerekli itirazını yapmazsa, süre geçtikten sonra ceza kesinleşir ve itiraz hakkı kaybedilir.

İtiraz edilmesi gereken mercii, Sulh Ceza Hâkimliği’dir. Yetkili mahkeme, ceza kararını veren idari birimin bulunduğu yerin Sulh Ceza Hakimliğidir. Uygulamada genellikle ceza kararını veren askerlik şubesinin bulunduğu ilçe için o yer Sulh Ceza Hakimine itiraz dilekçesi verilir. Dikkat: Eski uygulamada yoklama kaçağı cezaları kaymakamlık bünyesindeki ilçe idare kurullarınca verilir ve bunlara karşı idare mahkemesinde dava açılır gibi bir yol vardı. Ancak güncel mevzuatta ceza doğrudan askerlik şubesi tarafından verilmekte ve Kabahatler Kanunu hükümleri uygulandığı için Sulh Ceza yoluna gidilmektedir. Bu nedenle, 15 gün içinde Sulh Ceza Hakimliğine başvuru dışında bir yol (örneğin üst makama itiraz dilekçesi verme) yoktur. Eğer 15 günlük süre geçirilirse, ceza kesinleşir ve artık Sulh Ceza’ya başvurma hakkı kural olarak kalmaz.

İtiraz Usulü: Sulh Ceza Hakimliğine verilecek itiraz, teknik olarak bir dilekçe ile yapılır. Bu dilekçede, ceza kararına neden itiraz edildiği, cezanın hukuka aykırı olduğu düşüncesinin gerekçeleri açıklanır ve varsa buna dair belgeler eklenir. İtiraz dilekçesinde bulunması gereken başlıca hususlar şunlardır:

• Karar Bilgileri: İtiraz edilen cezanın hangi askerlik şubesi/kurum tarafından, hangi tarih ve sayılı karar ile verildiği (tebligat mektubunda veya ceza tutanağında yazar) belirtilmelidir.
• İtiraz Nedenleri: Cezanın iptalini gerektiren hukuka aykırılık nedenleri tek tek açıklanmalıdır. Bu nedenler usule ilişkin olabileceği gibi esasa (işin özüne) ilişkin de olabilir. Aşağıda, usule ve esasa ilişkin itiraz nedenleri detaylı olarak ele alınmıştır.
• Deliller: İtiraz dayanakları somut belgelere dayanıyorsa, bu deliller dilekçeye eklenmelidir. Örneğin sağlık nedeniyle itiraz ediliyorsa hastaneden alınmış sağlık raporu; eğitim sebebiyle erteleme hakkı varsa öğrenci belgesi; tebligatın usulsüz yapıldığını iddia ediyorsa tebligat zarfı veya ilan örneği gibi belgeler eklenmelidir.
• Talep Sonucu: Dilekçede son olarak, verilen idari para cezasının kaldırılması (iptali) talep edilir. Gerekirse “yürütmenin durdurulması” gibi bir ara talep Sulh Ceza için söz konusu değildir, çünkü Sulh Ceza Hakimliği itirazı genellikle makul sürede karara bağlar.

İtiraz dilekçesi, 15 günlük süre dolmadan ilgili Sulh Ceza Hakimliği’ne verilir. Bu başvuru harca tabi değildir (idari para cezası itirazlarında, maktu bir başvuru harcı alınması yönünde uygulama olmamakla birlikte güncel mevzuat kontrol edilmelidir; genelde Sulh Ceza itirazları harçsızdır). Sulh Ceza Hakimliği, dosya üzerinden inceleme yaparak bir karar verir. Hakim, cezanın hukuka uygun olup olmadığına bakacaktır. Eğer itiraz eden kişi haklıysa ve ceza haksız yere kesilmişse, idari para cezasını iptal eder. Hakim itirazı reddederse, ceza aynen geçerli kalır ve kesinleşir.

Usule İlişkin İtiraz Nedenleri

Usule ilişkin itirazlar, ceza kararının veriliş ve tebliğ ediliş sürecindeki şekil hatalarına dayanır. Yoklama kaçağı cezasının iptali için öne sürülebilecek başlıca usule dair itirazlar şunlar olabilir:

• Tebligatın Usulüne Uygun Yapılmaması: İdari para cezası kararının muhataba tebliği, Tebligat Kanunu hükümlerine uygun yapılmazsa itiraz nedeni doğar. Örneğin, tebligat yanlış adrese gönderilmiş, kişi o adreste uzun süredir oturmuyor olabilir. Ya da tebligat, kanunda öngörülen şekilde yapılmamış (örneğin muhtara bırakılmamış, ilan yapılmamış) olabilir. Bu durumda kişi, kendisine usulüne uygun bir bildirim yapılmadığını, dolayısıyla 15 günlük itiraz süresinin henüz başlamadığını ileri sürebilir. Danıştay kararlarına göre, tebligatta itiraz merci ve süresi belirtilmemişse de, vatandaşın hak kaybına uğramaması için itiraz süresi 60 gün kabul edilebilmektedir. Yani eğer tebligat kanuna aykırı ya da eksik bilgilendirme ile yapılmışsa, 15 gün geçmiş olsa bile 60 gün içinde idari dava yoluna başvurma imkânı doğabilir. Bu tür iddialar, özellikle tebligat hiç ulaşmadıysa veya geç ulaştıysa ileri sürülmelidir.
• Yetkisiz Makam Tarafından Ceza Verilmesi: Mevzuata göre yoklama kaçağı cezasını vermeye yetkili makam ilgili askerlik şubesi başkanı veya yetkili idari kuruldur. Eğer ceza kararında yetkisiz bir merciin imzası/kararı söz konusuysa, bu da iptal nedenidir. Günümüzde bu durum pek görülmez, zira süreç otomatiktir; ancak teorik olarak yanlış bir kurul veya kişinin ceza kesmesi mümkün olursa iptal sebebi yapılabilir.
• Kararda Belirtilmesi Zorunlu Unsurların Eksikliği: İdari yaptırım kararlarında, ceza miktarı, dayanak kanun maddesi, itiraz süresi ve mercii gibi unsurların kararda yer alması gerekir. Eğer yoklama kaçağı ceza tutanağında veya tebliğ belgesinde bu hususlar yoksa (örneğin “15 gün içinde nereye itiraz edilebileceği” yazmıyorsa), bu da usule aykırılık teşkil eder. Yukarıda belirtildiği gibi, tebligatta itiraz mercii gösterilmemesi halinde Danıştay daha uzun bir süre tanınması gerektiğini belirtmiştir. Bu eksiklikler, Sulh Ceza Hakimliği önünde dile getirilerek, savunma hakkının kısıtlandığı iddiasıyla cezanın iptali talep edilebilir.
• Zamanaşımı (Ceza Verme Süresinin Aşılması): Kabahatler Kanunu’na göre idari para cezaları için bir soruşturma zamanaşımı süresi vardır. Bu, kabahatin öğrenilmesinden veya işlendiği tarihten itibaren belirli süre geçtikten sonra ceza verilemeyeceği anlamına gelir. Yoklama kaçağı kabahatinde süre, genellikle kişinin yakalandığı veya teslim olduğu anda başlar. Dolayısıyla pratikte zamanaşımı çok devreye girmez; çünkü kişi yoklama kaçağı kaldığı müddetçe fiil devam eder, teslim olduğu an fiil sona erer ve hemen ceza uygulanır. Ancak farz edelim ki bir kişi teslim olduğu halde idare ceza kararını yıllarca tebliğ etmedi – bu durumda Kabahatler Kanunu md.20’de belirtilen süreler geçerse ceza verme hakkı düşebilir. (Kabahatler Kanunu md.20’ye göre, gerektirdiği ceza miktarına göre değişen 3 ila 5 yıl gibi süreler öngörülmüştür.) Bu da bir itiraz noktası olabilir, ancak uygulamada çok nadirdir.
• Hatalı Gün Hesabı ve Tutar: Ceza miktarının hesaplanmasında hata yapılmış olabilir. Örneğin kişinin yoklama kaçağı kaldığı gün sayısı yanlış hesaplanmış veya yanlış yılın tutarı uygulanmışsa, ceza tutarı gerçekte olması gerekenden fazla olabilir. Bu tür maddi hatalar da dilekçede belirtilmelidir. Sulh Ceza Hakimi, dosya üzerinden bu hesaplamaları kontrol ederek, yanlışlık varsa düzeltme yapabilecektir.

Esasa İlişkin İtiraz Nedenleri

Esas (içerik) bakımından itirazlar, kişinin yoklama kaçağı cezasını haklı kılan durumun aslında mevcut olmadığını veya cezanın haksız olduğunu gösteren nedenlere dayanır. Bir başka deyişle, “ben yoklama kaçağı durumunda değildim” veya “geçerli bir mazeretim vardı” türünden savunmalardır. Esasa ilişkin başlıca itiraz gerekçeleri şöyle sıralanabilir:

• Sağlık Sebepleriyle Yoklamaya Gidememe: Yukarıda da belirtildiği gibi, ciddi sağlık sorunları olan birinin yoklama sürecini kaçırması halinde ceza uygulanmaması gerekir. Eğer kişi yoklama döneminde rahatsızdı ve bu yüzden işlemini yaptıramadıysa, bunu sağlık raporuyla belgelendirerek itiraz edebilir. Örneğin yoklama için çağrıldığı günlerde ameliyat geçiren birisi, hastane raporlarını ibraz ederek cezanın kaldırılmasını talep edebilir. Mahkeme, raporun gerçekten o dönemi kapsadığını ve askerliğe engel bir durum olduğunu görürse, cezayı iptal edebilir.
• Eğitim Nedeniyle Erteleme Hakkı: Kişi bir eğitim kurumuna devam ettiği için yasal olarak askerliği erteleme hakkı bulunuyorsa ve bu nedenle yoklamasını yaptırmadıysa, bu da önemli bir itiraz nedenidir. Örneğin üniversitede öğrenci olan bir genç, kaydını yaptırdığı halde askerlik şubesine bildirmemiş olabilir. Normalde öğrencilerin askerliği tecil edilir, yoklama kaçağı olmazlar. Eğer bu kişi hakkında ceza kesildiyse, öğrenci belgesini sunarak o dönemde tecil hakkı olduğunu ispatlayabilir ve cezanın kaldırılmasını isteyebilir. Benzer şekilde, yurt dışında eğitim gibi durumlar da belgelendirildiğinde mahkeme tarafından haklı mazeret kabul edilebilir.
• Diğer Kanuni Mazeretler: Kanunda sayılmasa da fiilen var olan bazı mazeretler de esasa ilişkin savunma olarak kullanılabilir. Ailevi nedenler bunlardan biridir. Örneğin, yoklama sürecinde birinci derece bir akrabasının ağır hastalığı veya vefatıyla uğraşan birinin, bu durumu belgelendirmesi halinde (örneğin ölüm belgesi, hastane raporu ile) mazereti değerlendirilebilir. Yine, tabii afetler (deprem, sel vb.) nedeniyle askerlik şubesine gidememe gibi durumlar da dile getirilebilir. Bu tür mazeretlerin takdiri mahkemeye ait olmakla birlikte, dilekçede belirtilmeleri kişinin durumunun anlaşılmasını sağlar.
• Tebligatın Hiç Ulaşmaması / Geç Ulaşması: Bazı durumlarda kişi, yoklama kaçağı olduğunu bile bilmeyebilir. Özellikle adres değişikliklerinde, tebligat eski adrese gitmiş ve kişi haberdar olmamış olabilir. Bu durumda, kişi yoklama kaçağı olduğunu ancak yıllar sonra (örneğin bir GBT kontrolünde veya e-Devlet’te ceza borcu görmesiyle) öğrenebilir. Bu gibi durumlarda, aslında kendisine yasal bir bildirim yapılmadığını, dolayısıyla yoklama kaçağı sayılmasının haksız olduğunu ileri sürebilir. Bu iddia, usule de girer, esasa da temas eder. Mahkeme, tebligatın usulüne uygun yapılıp yapılmadığını inceler; eğer ciddi bir usulsüzlük varsa zaten usulden iptal kararı verebilir (yukarıda tebligat başlığında değinildiği gibi). Ancak tebligat usulünce yapılmış olsa bile, kişinin savunmasını güçlendirmek adına “ben devletin çağrısından haberdar değildim, bilsem gelirdim” şeklindeki samimi beyanı ve duruşmadaki iyi niyeti de göz önüne alınabilir. Yine de, kanunen yükümlülerin adres bilgilerini güncel tutma sorumluluğu olduğu unutulmamalıdır.
• Fiilin İşlenmediği veya Hatalı Tespit: Bu nadir bir durum olmakla birlikte, kişinin aslında yoklamasını yaptırdığı halde sistemde bir hata sonucu yoklama kaçağı göründüğü durumlar olabilir. Örneğin, gerekli belgeleri zamanında teslim ettiği halde askerlik şubesindeki bir kayıtta eksiklik yapılmış ve sanki yoklama yapılmamış gibi ceza kesilmiş olabilir. Kişi böyle bir hata olduğunu düşünüyorsa, yoklamayı yaptırdığına dair elindeki makbuz, belge, şahit beyanı vb. sunarak kendisinin kusuru olmadığını ispatlayabilir. Eğer gerçekten bir kayıt hatası vb. çıkarsa, idare zaten cezayı geri alacaktır. Bu tür hatalı işlemler de iptal sebebidir.

Yukarıdaki itiraz nedenleri, her somut olayın özelliğine göre genişletilebilir. Önemli olan, itiraz dilekçesinin güçlü ve belgeli bir şekilde sunulmasıdır. Sulh Ceza Hakimliği, idari para cezasına itirazı incelerken genellikle duruşma yapmadan dosya üzerinden karar verir. Bu nedenle yazılı dilekçede ne kadar açık ve ikna edici bir savunma yapılırsa, başarı şansı o kadar artar. İtiraz sürecinde, eğer mümkünse, askeri davalar konusunda deneyimli bir avukat (askeri avukat) ile çalışmak hak kaybı riskini azaltacaktır. Özellikle idari para cezası itirazlarında uzman, yani bir çeşit para cezası avukatı diyebileceğimiz bir hukukçu, dilekçenin doğru hazırlanması ve kanıtların uygun sunulması noktasında yardımcı olabilir.

İtiraz Sonucunun Sonuçları: Sulh Ceza Hakimliği itirazı kabul ederse, yoklama kaçağı para cezası iptal edilir. Bu durumda ceza tutarı tahsil edilmez; eğer önceden ödenmişse kişiye iade edilir. Mahkeme kararı ile iptal edilen ceza, kişinin adli siciline veya başka bir kaydına yansımaz. Zaten idari para cezaları, adli sicil kaydına işlenmez; sicile işleyenler ancak mahkeme kararıyla verilen adli cezalar veya hükümlerdir.

Eğer Sulh Ceza itirazı reddederse, ceza kesinleşir ve ödenmek zorunda kalınır. Bu aşamadan sonra idari para cezasına karşı genellikle başka bir kanun yolu yoktur. (Teorik olarak, Sulh Ceza Hakimliği kararlarına karşı Anayasa Mahkemesi’ne bireysel başvuru gibi yollar mümkün olsa da, bu çok istisnai bir durumdur ve her dosya için uygulanabilir değildir.) Dolayısıyla, Sulh Ceza Hakimliğinin kararı genellikle nihai olmaktadır.

Zamanaşımı ve Af İmkânları

Tahsil Zamanaşımı: Yoklama kaçağı idari para cezası kesinleştikten sonra belirli bir süre içinde tahsil edilmezse, zamanaşımına uğrayabilir. 6183 sayılı Kanun ve ilgili tebliğler uyarınca, idari para cezalarının tahsil zamanaşımı tutara göre değişmektedir. 2023 yılında yapılan bir düzenleme ile tahsil zamanaşımı süreleri şu şekilde belirlenmiştir: 10.000 TL’den az idari para cezaları için 3 yıl, 10.000-19.999 TL arası için 4 yıl, 20.000-49.999 TL arası için 5 yıl, 50.000 TL ve üzeri için 7 yıl zamanaşımı süresi uygulanır. Bu süre, cezanın kesinleştiği yılı takip eden takvim yılı başından itibaren işlemeye başlar. Örneğin, 2025 yılında kesinleşen ve 8.000 TL olan bir ceza, 2026 yılı başından itibaren 3 yıllık süre sonunda (2028 sonu itibariyle) tahsil zamanaşımına uğrar. Zamanaşımı süresi içinde devlet cezanın tahsili için girişimde bulunmazsa veya bulunup da tahsil edemezse, süre dolduğunda ceza artık takip edilmez ve tahsilattan vazgeçilir. (Not: Zamanaşımını kesen veya durduran haller de vardır; örneğin kısmi ödeme yapılması, haciz işlemi başlatılması gibi durumlar süreyi kesebilir. Dolayısıyla, hiç işlem yapılmadan tamamen unutulmuş cezalar zamanaşımına uğrar demek daha doğru olacaktır.)

Dava Zamanaşımı: Ceza verme (kabahati soruşturma) zamanaşımı ise, idarenin belirli süre içinde cezayı vermesini gerektirir. Yukarıda usule ilişkin kısımda da değinildiği gibi, Kabahatler Kanunu madde 20’de idari para cezaları için zamanaşımı süreleri düzenlenmiştir. Bu süreler, kabahatin niteliğine ve ceza miktarına göre değişmekle birlikte en fazla 8 yıla kadar çıkabilir. Yoklama kaçağı fiili sürekli bir fiil olduğundan, kişi yakalanana veya teslim olana kadar suç (kabahat) işlenmeye devam eder. Bu yüzden soruşturma zamanaşımı genelde dolmaz. Ancak farazi olarak, kişi yakalandıktan sonra 5 yıl geçip de idare ceza vermeyi unutsaydı, artık ceza veremezdi. Uygulamada bu ihtimal yok denecek kadar azdır.

Genel Af ve Yapılandırmalar: Devlet, zaman zaman çeşitli af veya yapılandırma kanunları çıkararak, idari para cezalarının ödenmesini kolaylaştırmakta veya cezaları kısmen/tamamen silmektedir. Örneğin, vergi ve cezalara ilişkin çıkarılan yapılandırma kanunlarında (matrah artırımı, borç yapılandırması vs.), yoklama kaçağı cezaları gibi idari para cezaları da kapsam dahiline alınabilmektedir. 2023 yılında çıkarılan 7440 sayılı yapılandırma kanunu ile belli tarih öncesi idari para cezalarının faizlerinin silinmesi, peşin ödemede anaparada indirim gibi fırsatlar getirilmiştir. Bu tür düzenlemeler kapsamında, yoklama kaçağı cezaları da indirimli ödeme veya taksitle ödeme imkanına kavuşabilir. Hatta geçmişte çıkmış bazı genel af kanunları, belirli tarihe kadarki yoklama/bakaya cezalarını tamamen silmiştir. Bu nedenle, cezası kesinleşmiş ancak ödeyemeyen kişilerin, dönem dönem çıkarılan af ve yapılandırma haberlerini takip etmelerinde fayda vardır.

Sonuç ve Öneriler

Yoklama kaçağı para cezası, askerlik görevini zamanında yerine getirmeyen bireyler için ciddi sonuçlar doğurabilen bir yaptırımdır. İlk seferde para cezası idari bir yaptırım olsa da, yükümlü askerliğini yapmamaya devam ederse, durum adli yargıya intikal edebilir ve hapis cezasına kadar varan cezai yaptırımlarla karşılaşılabilir. Nitekim Askeralma Kanunu’na göre, barış zamanında idari para cezası kesinleştikten sonra da teslim olmayanlar hakkında suç duyurusu yapılması öngörülmüştür. Bu nedenle, yoklama kaçağı durumuna düşmeme veya düştüyseniz en kısa sürede bu durumu düzeltme büyük önem taşır.

Eğer yoklama kaçağı cezası ile karşı karşıya kalmışsanız, yukarıda belirtilen haklarınızı kullanarak itiraz etmeyi düşünebilirsiniz. İtiraz süresine (15 gün) dikkat etmeli ve geçirmemelisiniz. İtiraz dilekçenizi mümkün olduğunca belgelerle destekleyerek, durumunuzu hakim karşısında anlaşılır kılmalısınız. Özellikle sağlık raporu, öğrenci belgesi gibi somut deliller çoğu zaman cezanın iptalini sağlayabilmektedir. Tebligatla ilgili usulsüzlükler varsa bunları mutlaka vurgulayın. Unutmayın, idari para cezasını peşin ödemiş olsanız bile itiraz hakkınız devam eder; ödemeniz kazanılmış hakkınızdan feragat ettiğiniz anlamına gelmez. Mahkeme eğer sizi haklı bulursa, ödediğiniz tutar tarafınıza iade edilir.

Sürecin teknik ayrıntıları ve hukuki prosedürleri kafa karıştırıcı olabilir. Bu noktada, bir askeri dava avukatı ile iletişime geçmek yararlı olacaktır. Askeri hukuk ve idari yaptırımlar konusunda deneyimli bir avukat (yani askeri ceza avukatı olarak bu alanda uzmanlaşmış biri), hem itiraz dilekçesinin yazımında sizi yönlendirebilir hem de gerekli belgelerin toplanması ve sunulması aşamasında profesyonel destek sağlayabilir. İtiraz sürecinde yapılan basit bir hata (örneğin sürenin geçirilmesi, yanlış merciiye başvuru, eksik belge sunulması) telafi edilemeyecek sonuçlar doğurabilir. Bu nedenle, haklarınızı tam olarak kullanmak ve cezanın iptalini sağlamak için hukuki danışmanlık almanız önerilir.

Sonuç olarak, yoklama kaçağı para cezası ile karşılaşan vatandaşların panik yapmadan ama süreci de geciktirmeden harekete geçmeleri gerekiyor. Yukarıda detaylarıyla anlattığımız üzere, uygun durumlarda bu cezaların iptali mümkündür. Kanunun tanıdığı itiraz mekanizmaları ve yargı yolu, haksız veya hukuka aykırı cezaların düzeltilmesini sağlayan önemli araçlardır. Kendi durumunuzu objektif şekilde değerlendirerek ve gerektiğinde uzman yardımı alarak, yasal haklarınızı kullanmaktan çekinmeyin. Unutmayın ki, Türkiye’nin her yerinde benzer durumdaki kişiler için bu süreçler geçerlidir ve doğru adımları atarak siz de cezadan kurtulabilir veya yükünü azaltabilirsiniz.

Kaynakça: Bu makaledeki bilgilerin derlenmesinde Milli Savunma Bakanlığı’nın askeralma mevzuatına ilişkin duyuruları, ilgili kanun maddeleri ve idari yaptırımlar hukuku üzerine uzman görüşleri ile güncel yargı kararları dikkate alınmıştır. Örneğin, yoklama kaçağı cezalarının güncel tutarları MSB tarafından açıklanan yeniden değerleme oranlarına göre alınmıştır. İdari para cezalarına itiraz süreci Kabahatler Kanunu ve Danıştay içtihatları ışığında değerlendirilmiştir. Konuya dair detaylı bilgi ve yargı kararları için askeri ceza hukuku alanındaki yayınlar ve bilgilendirici içeriklerinden de yararlanılmıştır. Bu sayede, ülke genelindeki uygulamaları kapsayan, güncel ve kapsamlı bir bakış sunulmuştur.