Anayasal bir ödev ve hak olan çevre sağlığının korunması karşısında, gerekli dikkat ve özen yükümlülüğüne aykırı davranarak çevreye zarar verilmesinin cezai yaptırımı nedir? Çevre; tüm canlıların ortak yaşam alanını oluşturan toprak, su ve hava sahasından meydana gelen, bölünmez bir bütündür. Bu bakımdan, çevrenin korunması, geliştirilmesi ve kirletilmesi hususlarının, ekolojik dengenin tüm bu bileşenleri göz önünde bulundurulmak suretiyle makro bir çerçevede değerlendirilmesi adli ve hukuki bir zorunluluktur. Türk ceza hukuku sistematiğinde çevreye yönelik tecavüzler, korunan hukuki menfaatin vahameti gereği hem kasten hem de taksirle işlenebilen serbest hareketli suçlar olarak yapılandırılmıştır. Bu makalede, çevrenin taksirle kirletilmesi suçunun anayasal temelleri, yasal unsurları, nitelikli halleri, çevre mevzuatıyla ilişkisi ve muhakeme usulü incelenmiştir.

1. Çevre Hakkının Anayasal Temelleri ve Yasal Düzenleme

Anayasa Madde 56 Hükmü ve Vatandaşlık Ödevi

Sağlıklı bir çevrede yaşama hakkı, modern mülkiyet ve insan hakları hukukunun üçüncü kuşak haklar arasında kabul ettiği kamusal bir değerdir. Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’nın “Sağlık hizmetleri ve çevrenin korunması” başlıklı 56. maddesi bu hususu şu amir hükümle teminat altına almıştır:

Anayasa Madde 56: “Herkes, sağlıklı ve dengeli bir çevrede yaşama hakkına sahiptir. Çevreyi geliştirmek, çevre sağlığını korumak ve çevre kirlenmesini önlemek Devletin ve vatandaşların ödevidir…”

Bu anayasal norm uyarınca, her bir vatandaş sağlıklı, temiz ve dengeli bir çevrede yaşama hakkına sahip olduğu gibi, aynı zamanda bu yapıyı korumak ve kirlenmeyi önlemek yönünde pozitif bir yükümlülük altındadır. Bu dikkat ve özen yükümlülüğünün kusurlu bir şekilde ihlali halinde, failin kastının bulunup bulunmadığına göre kasten veya taksirle çevrenin kirletilmesi suçu vücut bulacaktır.

5237 Sayılı TCK Madde 182 Düzenlemesi

Çevrenin taksirle kirletilmesi suçu, 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu’nun (“TCK”) “Topluma Karşı Suçlar” kısmı altında, 182. maddede müstakil olarak düzenlenmiştir:

TCK Madde 182: (1) Çevreye zarar verecek şekilde, atık veya artıkların toprağa, suya veya havaya verilmesine taksirle neden olan kişi, adlî para cezası ile cezalandırılır. Bu atık veya artıkların, toprakta, suda veya havada kalıcı etki bırakması halinde, iki aydan bir yıla kadar hapis cezasına hükmolunur.

(2) İnsan veya hayvanlar açısından tedavisi zor hastalıkların ortaya çıkmasına, üreme yeteneğinin körelmesine, hayvanların veya bitkilerin doğal özelliklerini değiştirmeye neden olabilecek niteliklere sahip olan atık veya artıkların toprağa, suya veya havaya taksirle verilmesine neden olan kişi, bir yıldan beş yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır.

2. Suçun Maddi Unsurları ve Nitelikli Hallerinin Analizi

Temel Suç Yapısı ve Maddi Unsur

Suçun kasten işlenmesinden (TCK m. 181) farklı olarak taksirli halinde, suç hareketi “atık veya artıkların çevreye zarar verecek biçimde toprağa, suya ya da havaya verilmesine neden olmak” şeklinde tecelli eder. Fail, gerekli dikkat ve özen ödevini yerine getirmeyerek atık veya artıkların alıcı ortama verilmesine taksirle sebep olduğunda suçun temel şekli doğrudan oluşur; bu aşamada sanığın cezalandırılması bakımından eylemin anlık olarak somut bir çevre zararı meydana getirip getirmediği derinlemesine aranmaz, fiilin çevreye zarar verecek nitelikte bir hareket olması yeterlidir. Suçun bu temel hali için yasal yaptırım adli para cezasıdır.

Suçun Görünümü (TCK m.182)	Açıklama	Yaptırım
Temel Suç Hali	Çevreye zarar verecek şekilde atık, gaz veya madde salınması suretiyle çevrenin kirletilmesi durumudur.	Adli para cezası
Kalıcı Etki Bırakması	Kirletici etkinin çevrede uzun süre kalıcı iz bırakması, doğal dengeyi bozması halinde daha ağır sonuç doğar.	2 aydan 1 yıla kadar hapis
Ağır Biyolojik Tehlike	Kirlenmenin insan sağlığı üzerinde ciddi risk oluşturması; tedavisi zor hastalık, kısırlık veya ekosistemin ciddi şekilde bozulması gibi sonuçlar doğurmasıdır.	1 yıldan 5 yıla kadar hapis

Kalıcı Etki ve Ağır Biyolojik Tehlike (Nitelikli Haller)

Kanun koyucu, taksirli eylemin doğurduğu neticenin vahametine ve atığın biyolojik tehlike derecesine göre kademeli bir cezai artış öngörmüştür:

• Kalıcı Etki Bırakması (m. 182/1-İkinci Cümle): Taksirle çevreye bırakılan atık veya artıkların; toprakta, suda veya havada kalıcı etki bırakması, doğanın kendini temizleme sınırlarını aşan bir kirlilik yaratması durumunda yaptırım ağırlaşır. Bu halde fail hakkında adli para cezasına değil, iki aydan bir yıla kadar hapis cezasına hükmolunur.
• Ağır Biyolojik Tehlike (m. 182/2): Alıcı ortama taksirle bırakılan maddelerin; insan veya hayvanlar açısından tedavisi zor hastalıkların ortaya çıkmasına, canlıların üreme yeteneğinin körelmesine (kısırlık) ya da hayvanların ve bitkilerin doğal genetik/fiziksel özelliklerini değiştirmeye sebebiyet verecek tehlikeli nitelikler barındırması halidir. Suçun bu en ağır nitelikli halinde fail hakkında bir yıldan beş yıla kadar hapis cezası tayin edilir.

3. İdari Mevzuat ve İspat Hukuku İlişkisi

Çevrenin taksirle kirletilmesi suçunun yasal unsurlarının somut olayda gerçekleşip gerçekleşmediğinin tespiti, ceza hukuku dogmatiği kadar idari çevre mevzuatının da tetkik edilmesini zorunlu kılar. Bu suçun teknik muhtevasının belirlenmesinde, çevre hukukunun yapı taşı niteliğindeki hükümlerini ihtiva eden 2872 sayılı Çevre Kanunu ve bu kanuna dayanılarak yürürlüğe konulan yönetmelik, tebliğ ve yasal standartlardan mutlak surette yararlanılmalıdır.

Failin gerçekleştirdiği emisyon, deşarj veya atık depolama eyleminin yasal sınırları aşıp aşmadığı, çevreye zarar verecek nitelikte olup olmadığı ancak idari mevzuattaki eşik değerler, ölçüm raporları ve bilirkişi incelemeleri neticesinde hukuki netliğe kavuşturulabilir.

4. Usul Hukuku Boyutu ve Muhakeme Esasları

Çevrenin taksirle kirletilmesi suçunun soruşturma ve kovuşturma aşamaları, kamusal menfaatlerin korunması gayesiyle şikayete bağlı olmayan genel usullere tabi kılınmıştır:

• Re’sen Soruşturma Yetkisi: Bu suçun takibi, tıpkı kasten işlenen şeklinde olduğu gibi, herhangi bir mağdur veya ilgilinin şikayetine bağlı değildir. Suçun adli makamlar veya Cumhuriyet Savcılığı tarafından öğrenilmesiyle birlikte soruşturma işlemlerine re’sen (kendiliğinden) başlanması kanuni bir emirdir.
• Şikayetten Vazgeçmenin Etkisizliği: Suçun kamu adına takibi esas olduğundan, usuli süreçte herhangi bir ihbarcının veya şikayetçinin şikayetinden vazgeçmesi, yürütülen soruşturmanın veya açılmış olan kamu davasının (kovuşturmanın) devam etmesini engellemez; yargılama aynen sürdürülür.
• Alternatif Çözüm Yolları: Suç, topluma karşı işlenen suçlar kategorisinde yer alması ve korunan kamusal menfaatin niteliği gereği uzlaşma kapsamında değildir.
• Görevli Mahkeme: Çevrenin taksirle kirletilmesi suçunun yargılamasını yürütmekle görevli adli merci, suçun işlendiği yerdeki yetkili Asliye Ceza Mahkemesidir.

Sıkça Sorulan Sorular

1. Çevrenin taksirle kirletilmesi suçu tam olarak ne anlama gelir? Bu suç; bir kimsenin kasten hareket etmeksizin, ancak mesleki veya günlük hayatın gerektirdiği dikkat ve özen yükümlülüğüne aykırı davranarak (ihmal, tedbirsizlik veya dikkatsizlik sonucu) çevreye zarar verecek nitelikteki atık veya artıkları toprağa, suya ya da havaya bırakması eylemidir.

2. Fabrikasından kazaen kimyasal sızıntı olan bir işveren kasten mi taksirle mi sorumlu olur? Eğer işveren sızıntıyı bilerek ve isteyerek gerçekleştirmemiş, ancak boruların bakımını yaptırmayarak veya gerekli filtre sistemlerini kurmayarak dikkatsizlik sonucu bu kazaya sebebiyet vermişse eylemi “taksirle kirletme” (TCK m. 182) suçunu oluşturur. Sızıntı bilerek yapılsaydı kasten kirletme suçu (TCK m. 181) gündeme gelirdi.

3. Çevreye bırakılan atıkların “kalıcı etki bırakması” cezayı nasıl etkiler? Atıkların alıcı ortamda kalıcı etki bırakması suçun nitelikli halidir. Çevreye salınan zararlı maddelerin doğada uzun süre yok olmaması veya toprağı/suyu kalıcı olarak bozması durumunda, temel şekil için öngörülen adli para cezası yerine fail hakkında doğrudan iki aydan bir yıla kadar hapis cezasına hükmedilir.

4. Bu suçtan dolayı dava açılması için mağdur bir kişinin şikayetçi olması şart mıdır? Hayır, şart değildir. Çevrenin taksirle kirletilmesi suçu kamu sağlığını ve ekolojik sistemi ilgilendirdiğinden şikayete tabi değildir. Cumhuriyet Savcılığı kirliliği öğrendiği an re’sen soruşturma başlatır. Şikayetçinin sonradan şikayetini geri çekmesi de davayı düşürmez.

5. Failin çevreye zarar verip vermediği mahkemece neye göre belirlenir? Mahkeme, failin eyleminin yasal sınırları aşıp aşmadığını tespit etmek için 2872 sayılı Çevre Kanunu ve ilgili çevre yönetmeliklerini esas alır. Uzman bilirkişiler vasıtasıyla topraktan, sudan veya havadan alınan numuneler incelenerek idari ve yasal mevzuata aykırılık olup olmadığı bilimsel olarak raporlanır.

6. Çevreyi taksirle kirleten bir kişi hapis cezası alabilir mi, üst sınırı nedir? Evet, alabilir. Suçun temel halinde sadece adli para cezası öngörülmüşken; kirliliğin kalıcı etki bırakması durumunda 1 yıla kadar, atıkların insan ve hayvanlarda tedavisi zor hastalıklara veya kısırlığa (üreme yeteneğinin körelmesine) yol açacak nitelikte olması durumunda ise 1 yıldan 5 yıla kadar hapis cezası verilebilir.

Geçmez Hukuk Bürosu