Yargılama hukukunun en temel gayesi, uyuşmazlığa konu somut olaydaki maddi gerçeği hiçbir şüpheye yer bırakmayacak şekilde açığa çıkarmak ve adaleti tesis etmektir. Gerek özel hukuk (hukuk muhakemesi) gerekse kamu hukuku (ceza muhakemesi) alanında, mahkemelerin önüne gelen bazı uyuşmazlıkların çözümü, hakimlik mesleğinin gerektirdiği genel ve hukuki bilginin sınırlarını aşan; fen, tıp, mühendislik, hesaplama gibi spesifik uzmanlık kollarını barındırabilmektedir.

Bu gibi durumlarda, yargılama süjesinin karanlıkta kalan noktaları aydınlatabilmesi adına “bilirkişilik” müessesesi ihdas edilmiştir. Ancak bilirkişilik, hakimin yargılama yetkisini devretmesi anlamına gelmediği gibi, rastgele seçilmiş kişilerin her konuda fikir beyan edebileceği bir alan da değildir. Pozitif hukukumuzda bilirkişinin ehliyeti, uzmanlık alanı ve özellikle “hukuki konularda mütalaa verememe yasağı” son derece katı usul kurallarına ve emredici yasal sınırlara bağlanmıştır.

Hukuk Muhakemeleri Kanunu (HMK) Kapsamında Bilirkişiye Başvuru Kriterleri

HMK Madde 266 Uyarınca Özel ve Teknik Bilgi Şartı

6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun (“HMK”) 266. maddesi, hukuk mahkemelerinde hangi durumlarda bilirkişi incelemesine başvurulabileceğini ve bu başvurunun yasal sınırlarını emredici bir dille vazetmiştir:

Yasal Norm: “Mahkeme, çözümü hukuk dışında, özel veya teknik bilgiyi gerektiren hâllerde, taraflardan birinin talebi üzerine yahut kendiliğinden, bilirkişinin oy ve görüşünün alınmasına karar verir. Hâkimlik mesleğinin gerektirdiği genel ve hukuki bilgiyle çözümlenmesi mümkün olan konularda bilirkişiye başvurulamaz.”

Bu hüküm uyarınca, bir davanın çözümü salt hukuki normların yorumlanmasına ve uygulanmasına dayanıyorsa, hakimin bilirkişiye başvurması kesinlikle yasaktır. Bilirkişiye gidilebilmesi için uyuşmazlığın mutlaka “hukuk dışı, özel veya teknik bir uzmanlık” gerektirmesi şarttır.

Bilirkişi Heyetinin Somut Olayla Liyakat Uyumu

Yargıtay yerleşik içtihatlarında, bilirkişilerin unvan sahibi olmalarını tek başına yeterli görmemekte; somut olayın teknik niteliği ile bilirkişinin alt uzmanlık uzmanlığının birebir örtüşmesini aramaktadır.

• Yargıtay 10. Hukuk Dairesi’nin (E. 2019/4959, K. 2019/6880) Emsal Kararı: Mahkemenin bir iş kazasındaki kusur oranını belirlerken makine, endüstri ve elektrik mühendislerinden oluşturduğu heyetin raporunu yetersiz bulmuştur. Yargıtay, kazaya konu olayın tüm yönlerini (örneğin spesifik bir iş güvenliği veya üretim tekniği alanını) kapsamayan, genel unvanlara dayalı bilimsel ve teknik bilgiyi elverişsiz kabul ederek yerel mahkeme kararını bozmuştur.
• Yargıtay 17. Hukuk Dairesi’nin (E. 2016/18447, K. 2019/8027) Emsal Kararı: Bir aracın teknik özelliklerinden olan “istiap haddi” (taşıma kapasitesi) hususunda sigorta uzmanı bir bilirkişinin rapor hazırlamasını hukuka aykırı bulmuştur. Yargıtay, bilirkişinin sadece kendi dar uzmanlık alanında görev yapabileceğini, unvanı ne olursa olsun sınırlarını aşan teknik konularda mütalaa veremeyeceğini açıkça hükme bağlamıştır.

Ceza Muhakemesi Kanunu (CMK) Işığında Bilirkişilik ve “Hakimin Rolü”

Hukuk mahkemelerindeki kısıtlamalara paralel olarak, ceza yargılamasında da hürriyeti bağlayıcı cezaların varlığı sebebiyle bilirkişinin uzmanlık sınırları çok daha hassas bir denetime tabi tutulmuştur.

CMK Madde 63/1 ve Görevlendirmenin Sınırları

5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu’nun (“CMK”) 63. maddesinin birinci fıkrası; çözümü uzmanlığı, özel veya teknik bilgiyi gerektiren hallerde resen veya soruşturma/kovuşturma süjelerinin (Savcı, katılan, şüpheli, sanık, müdafi) istemi üzerine bilirkişi atanabileceğini düzenlemiştir.

Ancak CMK m. 66 gereğince, mahkeme veya hakimlik, bilirkişi incelemesi yaptırılmasına karar verirken uzmanlık alanını ve bilirkişiden aydınlığa kavuşturulması istenen hususların neler olduğunu açıkça ve sınırlandırarak belirtmek zorundadır. Bilirkişi, kendisine mahkemece çizilen bu yasal görev alanının dışına çıkamaz, genişletici yorumlarla ihlal tespiti yapamaz.

Suç Kastı ve Unsur İncelemesinde Bilirkişiye Başvurma Yasağı

Ceza muhakemesinde en sık yapılan usul hatalarından biri, davanın esasını oluşturan hukuki nitelemelerin bilirkişiye devredilmesidir. Yargıtay 8. Ceza Dairesi’nin (K. 2015/19232) bu konudaki tokat niteliğindeki kararı, ceza yargılamasının sınırlarını net bir şekilde çizmektedir:

Yargıtay Kararı İlkesi: “Suçun sabit olup olmadığı, sanık tarafından işlenip işlenmediği, unsurları veya suç kastı yönünden bilirkişiye başvurulması olanaksız olup, hakimin çözmesi gereken konu veya konuların bilirkişiye tevdi edilerek verilen raporun karara esas alınması CMK’ya aykırıdır.”

Buna göre; sanığın fiili “kasten mi taksirle mi” işlediği, suçun unsurlarının oluşup oluşmadığı, meşru müdafaa şartlarının bulunup bulunmadığı gibi tamamen ceza hukukunun teorisine ve hakimin takdir yetkisine giren konularda bilirkişiden rapor alınamaz, alınsa dahi bu rapor mahkemece hükme dayanak kılınamaz.

Bilirkişilik Müessesesinin Temel İşleyiş Şeması ve Karşılaştırmalı Analizi

Yargılama usulü fark etmeksizin (ister HMK ister CMK olsun), bir bilirkişi incelemesinin hukuka uygun kabul edilebilmesi için şu döngüsel ve emredici sınırların varlığı yasal bir zorunluluktur:

HUKUKA UYGUN BİLİRKİŞİLİK SÜREÇ ŞEMASI
Hukuk Dışı Alan Tespiti	Uyuşmazlığın çözümü özel/teknik uzmanlık gerektirir olmalıdır.
↓	↓
Spesifik Liyakat Ataması	Atama unvana göre değil, somut olayın alt uzmanlık alanına göre yapılır.
↓	↓
Görev Sınırının Çizilmesi	Mahkeme, aydınlatılması gereken teknik soruları açık ve net şekilde belirler.
↓	↓
Hukuki Yorum Yasağı	Bilirkişi “kusurlu”, “suçlu”, “haklı” gibi hukuki nitelendirmelerde bulunamaz.

Sonuç

Özetlemek gerekirse, gerek HMK gerekse CMK kapsamında şekillenen bilirkişilik müessesesi, mahkemenin teknik konulardaki “gözü ve kulağı” konumundadır; ancak asla “yerine geçerek karar veren ikame merci” değildir. Bilirkişinin alanında yüksek uzmanlığa, yeterli bilimsel donanıma ve pratik tecrübeye sahip olması; raporunu hazırlarken de sadece ve sadece kendisine tevdi edilen teknik görev sınırları içinde kalması yasal bir zorunluluktur.

Bilirkişi raporlarının hakimlik mesleğinin genel hukuki bilgisiyle çözülebilecek alanlara taşması, kusur veya suçluluk gibi doğrudan hakimin egemenlik alanındaki takdir yetkisine müdahale etmesi yargılamayı sakatlar. Adalet mekanizmasının sıhhati, bilirkişinin sadece kendi uzmanlık kulvarında bilimi konuşturması, hakimin ise o bilimi hukuk terazisinde tartarak nihai hükmü bizzat kurması ile mümkündür.

Sıkça Sorulan Sorular

1. Mahkeme hakimi, davanın hukuki yönüyle ilgili (örneğin bir sözleşme maddesinin nasıl yorumlanması gerektiği konusunda) bilirkişiden rapor isteyebilir mi?

Hayır, kesinlikle isteyemez. HMK m. 266 ve yerleşik yargısal içtihatlar uyarınca, hakimlik mesleğinin gerektirdiği genel ve hukuki bilgiyle çözümlenmesi mümkün olan konularda bilirkişiye başvurulması kesinlikle yasaktır. Kanun hükümlerini yorumlamak, hukuki nitelendirme yapmak ve uyuşmazlığı karara bağlamak münhasıran hakimin görevidir; bu yetki bilirkişiye devredilemez.

2. Karşı tarafın sunduğu veya mahkemenin aldığı bilirkişi raporundaki uzman kişinin, o konunun asıl uzmanı olmadığını düşünüyorsak ne yapmalıyız?

Bilirkişi raporunun tarafınıza tebliğ edilmesinden itibaren iki hafta içinde mahkemeye yazılı bir dilekçe sunarak rapora itiraz etmeniz gerekir. Dilekçenizde, Yargıtay dairelerinin emsal kararlarında vurgulandığı üzere, bilirkişinin unvanının somut olayın teknik detayını çözmeye (örneğin bir bilişim suçunda genel elektrik mühendisinin atanmış olması gibi) yetersiz olduğunu belirterek, dosyanın o alanın asıl uzmanı olan yeni bir bilirkişi heyetine tevdi edilmesini talep etmelisiniz.

3. Bir ceza davasında bilirkişi raporunun sonuç kısmında “Sanık kasten hareket etmiştir ve %100 suçludur” yazması hukuken geçerli midir?

Hayır, hukuken tamamen geçersizdir. Yargıtay 8. Ceza Dairesi’nin kararında da açıkça belirtildiği üzere; suçun sabit olup olmadığı, unsurlarının oluşup oluşmadığı veya sanığın suç kastının (kasıt-taksir) bulunup bulunmadığı yönünden bilirkişiye başvurulamaz ve bilirkişi bu konularda hüküm kuramaz. Bilirkişi sadece teknik tespiti yapar (örneğin: “Fren izi bulunmamaktadır”). Kastı ve suçluluğu takdir etmek sadece hakime aittir; sınırını aşan bu tür bir bilirkişi raporu hükme esas alınamaz.

4. Hakim, önüne gelen uzman ve hukuka uygun hazırlanmış bir bilirkişi raporundaki teknik sonuçları beğenmeyip raporda yazanın tam tersine karar verebilir mi?

Hukukumuzda “delillerin serbestçe takdir edilmesi” ve “hakimin vicdani kanaati” esas olduğundan, hakim bilirkişi raporuyla mutlak olarak bağlı değildir. Ancak hakim, teknik ve uzmanlık gerektiren bir konuda bilirkişi raporunun aksine bir karar verecekse, bunun bilimsel ve rasyonel gerekçelerini kararında açıkça göstermek zorundadır. Hakim, hiçbir somut ve bilimsel gerekçe göstermeksizin, sadece “kendi kişisel tahminiyle” uzman raporunun tam tersine hüküm kuramaz; böyle bir durumda genellikle üst mahkemelerce (Yargıtay/İstinaf) yeni bir bilirkişi raporu alınması gerektiği gerekçesiyle karar bozulur.

5. Bilirkişi heyeti raporunu teslim ettikten sonra, dava dosyasındaki yeni gelişmeler doğrultusunda ek rapor istenebilir mi?

Evet, istenebilir. Yargılama süreci dinamiktir ve ilk rapordan sonra dosyaya yeni deliller, tanık beyanları veya iddialar girebilir. Mahkeme, tarafların itirazları doğrultusunda veya resen, mevcut rapordaki çelişkilerin giderilmesi, eksik bırakılan hususların aydınlatılması ya da yeni ortaya çıkan delillerin teknik olarak değerlendirilmesi amacıyla aynı bilirkişilerden veya yeni bir uzmandan “Ek Rapor” (veya yeni rapor) alınmasına her zaman karar verebilir.

Geçmez Hukuk Bürosu