Yargılamanın temel amacı, somut olayın maddi gerçeğini ortaya çıkarmak ve taraflar arasında adil bir hüküm tesis etmektir. Bu amaca ulaşmanın en önemli araçları ise delillerdir. Deliller, yargılama sürecinde hem tarafların iddialarını ispatlamalarına hem de hâkimin karar verirken dayandığı vakıaları belirlemesine hizmet eder. Ancak her delilin hukuki niteliği ve ispat gücü farklıdır; bu nedenle delillerin sınıflandırılması ve değerlendirilmesi büyük önem taşır.

Delillerin Kategorizasyonu: Kesin ve Takdiri Deliller

Yargılama sırasında mahkemeye sunulan deliller, esas olarak iki ana başlık altında incelenebilir: kesin deliller ve takdiri deliller.

• Kesin deliller, hâkim açısından bağlayıcılığı olan ve aksi iddia edilemeyen delillerdir. Hukuk yargılamasında bu tür deliller sınırlı sayıda olup, yemin, senet ve kesin hükümler bu kapsamdadır. Bu deliller, hakimin kararını doğrudan etkileyebilir ve aksi iddia edilemez niteliktedir.
• Takdiri deliller, hâkim için bağlayıcı olmayan ve serbestçe değerlendirilebilen delillerdir. Tanık beyanları, keşif tutanakları ve bilirkişi raporları bu kapsamdadır. Takdiri deliller, hâkimin takdir yetkisini kullanmasını sağlar; hâkim, delilin değerini ve güvenilirliğini serbestçe değerlendirebilir.

Ceza yargılamasında ise hukuk yargılamasından farklı olarak delil serbestisi ilkesi benimsenmiştir. Bu ilkeye göre, maddi gerçeğe ulaşmak için hukuka uygun yollarla elde edilmiş her türlü delil ispat aracı olarak kullanılabilir. Ceza yargılamasında delillerin kapsamı ve niteliği daha esnek olup, mahkeme maddi gerçeği ortaya çıkarmak amacıyla tüm hukuka uygun delilleri değerlendirebilir.

Bilirkişi Raporunun Tanımı ve Önemi

Bilirkişi raporu, yargılamada en sık başvurulan takdiri delillerden biridir. Bilirkişi, hâkimin veya savcının sahip olduğu genel hukuki bilgi ve deneyimin ötesinde, özel veya teknik bilgi gerektiren konularda görüş bildiren uzman kişidir.

Bilirkişinin görevi, somut olayın teknik veya bilimsel yönlerini aydınlatmak, hâkime yardımcı olmaktır. Ancak hukuki değerlendirme ve karar verme yetkisi bilirkişiye ait değildir; bu yetki daima hâkimin elindedir. Bu nedenle, hâkim hukuki bilgiyle çözülebilecek konularda bilirkişiye başvuramaz; yalnızca teknik ve özel bilgi gerektiren meselelerde bilirkişiye başvurabilir.

Bilirkişi Raporunun Bağlayıcılığı ve Hâkimin Takdir Yetkisi

Hâkim veya savcı, bilirkişi raporu karşısında bağlayıcı değildir. Rapor, yalnızca hâkime yardımcı bir araçtır ve takdiri delil niteliği taşır. Hâkim:

• Raporda eksiklik veya belirsizlik tespit ederse ek rapor isteyebilir,
• Önceki bilirkişiden veya yeni atanan bir bilirkişiden yeniden inceleme yaptırabilir,
• Birden fazla rapor arasında çelişki varsa bu çelişkiyi gidermeden karar veremez.

Bu ilke, bilirkişiye mutlak yetki verilmesini ve hâkim yerine karar vermesini önler. Hâkimin bağımsız takdir yetkisi, adaletin temelini oluşturan bir prensiptir.

Yargıtay Kararları Işığında Bilirkişi Raporu

• Yargıtay 15. Hukuk Dairesi, 1991/5031 K.:
  “Bilirkişi, hukuki sorunlar hakkında görüş bildiremez; delilleri takdir yetkisi yoktur. Aksi tutum, Türk Milleti adına hüküm vermeye yetkili hâkimin yerine bilirkişiyi konumlandırmak anlamına gelir.”
• Yargıtay 3. Hukuk Dairesi, 2019/5253 K.:
  “Bilirkişi raporu hâkimi bağlamaz. Raporda çelişki varsa hâkim, bu çelişkiyi giderip nihai kararını vermelidir.”
• Yargıtay 12. Ceza Dairesi, 2015/6714 K.:
  “Hâkim, sorumluluğu kimin taşıdığını belirlemek yerine doğrudan bilirkişi raporuna dayanarak karar veremez. Önce sorumlular tespit edilmeli ve ardından raporla desteklenen inceleme yapılmalıdır.”
• Yargıtay 8. Ceza Dairesi, 1975/5960 K.:
  “Hâkim veya Cumhuriyet Savcısı, ihtisas bilgisi gerektirmeyen konularda bilirkişiye başvurmak zorunda değildir. En öncelikli bilirkişi hâkimin kendisidir.”
• Yargıtay 1. Ceza Dairesi, 1991/559 K.:
  “Sanığın bilincinin incelenmesi gibi özel teknik bilgi gerektiren durumlarda bilirkişi atanması zorunludur.”

Bu içtihatlar, bilirkişi raporunun tamamlayıcı delil niteliğini ve hâkim açısından bağlayıcı olmadığını net bir şekilde ortaya koymaktadır.

Uygulamada Bilirkişi Raporuna Dikkat Edilecek Hususlar

Bilirkişi raporunun yargılamada kullanılmasında şu hususlar önemlidir:

1. Raporda eksiklik veya belirsizlik varsa ek rapor talep edilmelidir.
2. Birden fazla rapor arasında çelişki varsa hâkim, çelişkiyi gidermeden karar veremez.
3. Hukuki meseleler bilirkişiye bırakılamaz; yalnızca teknik konular için bilirkişi tayini zorunludur.
4. Hâkim, raporu serbestçe değerlendirerek hükmünü tesis eder; rapora mutlak bağlılık söz konusu olamaz.

Sonuç

Bilirkişi raporu, teknik ve özel bilgilerin yargı sürecine aktarılması bakımından büyük öneme sahiptir. Ancak rapor takdiri delil niteliğindedir ve hâkimi bağlamaz. Nihai karar merci her zaman hâkimin kendisidir ve hâkim, bilirkişi raporunu yalnızca destekleyici bir araç olarak kullanır.

Yargıtay kararları da göstermektedir ki, bilirkişi raporuna mutlak bağlılık, hatalı kararların ortaya çıkmasına ve adaletin zarar görmesine yol açabilir. Bu nedenle, bilirkişi raporu ile desteklenen yargılamalarda hâkimin bağımsız takdir yetkisi korunmalıdır.

Geçmez Hukuk Bürosu