Türkiye’de kimlik ve nüfus kayıt sistemi, kamu düzeninin ve temel haklara erişimin sağlanması bakımından hayati öneme sahiptir. Peki, bir kişinin nüfusa kayıtlı olmadığının tespit edilmesi hâlinde bu durum kimler tarafından, hangi mercilere ve hangi usulle bildirilecektir? Bildirim yükümlülüğünün kapsamı nedir ve bu yükümlülüğe aykırı davranılması hâlinde ne gibi yaptırımlar söz konusudur?
Bu yazımızda, 5490 sayılı Nüfus Hizmetleri Kanunu kapsamında nüfusa kayıtlı olmadığı tespit edilen kişilerin nüfus müdürlüklerine bildirilmesi yükümlülüğü, yükümlü kişiler ve ihlal hâlinde uygulanacak yaptırımlar ayrıntılı şekilde ele alınacaktır.
Nüfusa Kayıtlı Olmayan Kişilerin Bildirilmesine İlişkin Yasal Dayanak
Nüfusa kayıtlı olmayan kişilerin bildirilmesine ilişkin temel düzenleme, 5490 sayılı Nüfus Hizmetleri Kanunu’nun 18. maddesinde yer almaktadır. Anılan hükümde, nüfusa kayıtlı olmadığı tespit edilen kişilere ilişkin bildirimi yapmakla yükümlü olan kişi ve kurumlar açıkça sayılmıştır.
Kanun koyucu, bu düzenleme ile özellikle kimliksiz bireylerin kayıt altına alınmasını, temel kamu hizmetlerine erişimin sağlanmasını ve nüfus kayıt sisteminin güncelliğinin korunmasını amaçlamaktadır.
Bildirim Yükümlülüğü Bulunan Kişiler ve Kurumlar
1. Sosyal Hizmet Kuruluşları ve Sorumluları
2828 sayılı Sosyal Hizmetler Kanunu kapsamında yetkilendirilmiş kuruluşların yetkilileri ile yetiştirme yurtları, bakım evleri ve benzeri kurumların sorumluları; yanlarında çalıştırdıkları veya barındırdıkları çocuk ya da erginlerin kimlik kartlarını kontrol etmekle yükümlüdür.
Bu kontrol sırasında aile kütüklerine kayıtlı olmadığı anlaşılan kişilerin tescil işlemlerinin sağlanması amacıyla, ilgili nüfus müdürlüğüne beyanda bulunulması ve gerekli işlemlerin yaptırılması zorunludur.
2. Kolluk Görevlilerinin Bildirim Yükümlülüğü
Kolluk kuvvetleri, görevleri sırasında yaptıkları kimlik kontrollerinde veya herhangi bir işlem esnasında:
- Kimliğini ispat edemeyen kişileri,
- Nüfus kayıtlarında yer almadığı tespit edilen bireyleri
tespit etmeleri hâlinde, haklarında gerekli işlemleri yaptıktan sonra düzenleyecekleri evrakı ilgili nüfus müdürlüğüne bildirmekle yükümlüdürler.
3. Okul Müdürleri ve Eğitim Kurumları
Okul müdürleri; okula kayıt amacıyla başvuruda bulunan çocuklardan nüfusa kayıtlı olmadığı anlaşılanların;
- Beyana dayalı kimlik bilgilerini,
- Anne, baba, vasi veya kayyımlarına ait kimlik ve adres bilgilerini
ilgili nüfus müdürlüğüne bildirmekle görevlidir. Bu yükümlülük, çocuğun eğitim hakkının güvence altına alınması açısından da büyük önem taşımaktadır.
4. Kamu ve Özel Sektör İşverenleri
Kamu kurumları ile özel sektör işverenleri, işe alım sürecinde çalıştıracakları kişilerden kimlik kartı talep etmekle yükümlüdür. Yapılan inceleme sonucunda kişinin nüfusa kayıtlı olmadığı anlaşılırsa, bu kişilerin beyana dayalı kimlik ve adres bilgilerinin nüfus müdürlüklerine bildirilmesi zorunludur.
Bildirim Yükümlülüğünün İhlali ve Uygulanacak Yaptırımlar
5490 sayılı Kanun’da öngörülen bildirim yükümlülüğünün yerine getirilmemesi hâlinde, yükümlülüğü ihlal eden kamu görevlileri hakkında idarî yaptırım uygulanması mümkündür.
Bu kapsamda;
- İhlalin tespiti hâlinde,
- Nüfus memurunun teklifi üzerine,
- İlgili yerin ilçe nüfus müdürünün kararıyla
yükümlülüğünü yerine getirmeyen kamu görevlilerine idarî para cezası verilebilecektir.
Nüfus Kayıt Sisteminin Korunmasının Önemi
Nüfusa kayıtlı olmayan bireylerin varlığı, başta eğitim, sağlık, sosyal güvenlik ve vatandaşlık hakları olmak üzere pek çok alanda ciddi mağduriyetlere yol açabilmektedir. Bu nedenle kanun koyucu, kamu düzeninin korunması ve bireylerin temel haklara erişiminin sağlanması amacıyla bildirim yükümlülüğünü geniş bir çerçevede düzenlemiştir.
Sıkça Sorulan Sorular
Nüfusa kayıtlı olmayan bir kişinin tespiti hâlinde bildirim zorunlu mudur?
Evet. Kanunda sayılan kişi ve kurumlar bakımından bu durum bir yükümlülük olup, bildirimin yapılmaması hukuki sorumluluk doğurur.
Bildirim hangi kuruma yapılmalıdır?
Bildirim, kişinin bulunduğu yerin nüfus müdürlüğüne yapılmalıdır.
Bildirim yalnızca kamu görevlileri için mi geçerlidir?
Hayır. Kamu görevlilerinin yanı sıra okul müdürleri, sosyal hizmet kuruluşları ve özel sektör işverenleri de bu yükümlülük kapsamındadır.
Bildirim yapılmazsa hangi yaptırım uygulanır?
Yükümlülüğün ihlali hâlinde, ilgili kamu görevlilerine idarî para cezası uygulanabilir.
Nüfusa kayıtlı olmayan çocuklar için özel bir düzenleme var mı?
Evet. Özellikle okul kayıtları sırasında tespit edilen çocuklar bakımından okul müdürlerine özel bildirim yükümlülüğü getirilmiştir.
Geçmez Hukuk Bürosu