Türk Ceza Hukuku sistemi, toplumsal yaşamın sürdürüldüğü alanlarda bireylerin can ve mal güvenliğini korumak amacıyla belirli tehlike suçlarını ihdas etmiştir. Bu kapsamda, özellikle yüksek risk barındıran inşaat ve yıkım süreçlerinde operasyonel sorumluluğu bulunan kişilerin, emniyet kurallarına riayet etmemesi durumu bağımsız bir suç tipi olarak düzenlenmiştir. 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu’nun (TCK) 176. maddesinde yer alan bu düzenleme, topluma karşı işlenen ve genel tehlike yaratan suçlar kategorisinde değerlendirilmektedir.
1. Suçun Kanuni Tanımı ve Korunan Hukuki Değer
TCK m. 176 uyarınca; “İnşaat veya yıkım faaliyeti sırasında, insan hayatı veya beden bütünlüğü açısından gerekli olan tedbirleri almayan kişi, üç aydan bir yıla kadar hapis veya adlî para cezası ile cezalandırılır.”
Bu düzenleme ile korunan hukuki değer, yalnızca belirli bir bireyin sağlığı değil, toplumun genel güvenliği ve kişilerin bedensel bütünlüğünün dokunulmazlığıdır. Kanun koyucu, inşaat sahasındaki risklerin potansiyel tehlikesini göz önünde bulundurarak, herhangi bir zarar doğmasa dahi sadece tedbirsizliği cezalandırmayı amaçlamıştır.
2. Suçun Maddi Unsuru: Somut Tehlike Suçu Niteliği
Hukuk öğretisinde ve yerleşik yargı içtihatlarında kabul edildiği üzere, TCK m. 176 kapsamındaki suç bir somut tehlike suçudur. Bu kavramın hukuki karşılığı, suçun oluşması için bir insanın yaralanmış veya ölmüş olması şartının aranmamasıdır.
2.1. Zarar Şartının Aranmaması
Söz konusu suçun vücut bulması için, inşaat veya yıkım alanında mevzuatın gerektirdiği (iskele filesi, korkuluk, ikaz levhaları vb.) önlemlerin alınmamış olması ve bu durumun insan hayatı için objektif bir tehlike arz etmesi yeterlidir. Eğer bu ihmal sonucunda bir kişi yaralanır veya hayatını kaybederse, hukuki nitelendirme “tehlike suçu” olmaktan çıkarak “zarar suçu” kapsamına girer.
2.2. İlliyet Bağı ve Neticeye Göre Sorumluluk
İhmali davranış sergileyen failin cezai sorumluluğu, ortaya çıkan neticeye göre farklılık gösterir:
- Zarar Meydana Gelmezse: Sadece TCK m. 176 uyarınca cezalandırma yoluna gidilir.
- Yaralanma veya Ölüm Meydana Gelirse: Fiil artık taksirle öldürme (TCK m. 85) veya taksirle yaralama (TCK m. 89) suçlarını oluşturur. Yargıtay 12. Ceza Dairesi’nin yerleşik içtihatlarına göre, bir zarar meydana geldiğinde failin daha ağır cezayı gerektiren zarar suçundan cezalandırılması esastır.
3. Soruşturma Usulü ve Muhakeme Süreci
İnşaat veya yıkımla ilgili emniyet kurallarına uymama suçu, kamu düzenini doğrudan ilgilendirmesi hasebiyle özel bir kovuşturma usulüne tabidir:
- Resen Soruşturma: Suç, şikâyete tabi değildir. Cumhuriyet Savcılığı, suçun işlendiğine dair basit bir şüphe öğrendiğinde soruşturmayı kendiliğinden başlatır. Mağdurun şikâyetinden vazgeçmesi kamu davasını düşürmez.
- Uzlaştırma Kapsamı: Bu suç tipi, CMK m. 253 uyarınca uzlaştırma kapsamında yer alan suçlardan biri değildir. Tarafların anlaşmış olması ceza sorumluluğunu ortadan kaldırmaz.
- İspat Külfeti ve Keşif: Suçun oluşup oluşmadığının tespiti için olay mahallinde uzman bilirkişiler eşliğinde keşif yapılması ve hangi somut tedbirin eksik olduğunun teknik verilerle ortaya konulması yargılama sıhhati açısından zorunludur.
4. Yargıtay İçtihatları Işığında Hukuki Değerlendirme
Yüksek mahkeme kararları, suçun sınırlarını belirlemede yol gösterici niteliktedir. Özellikle inşaat alanı ile ölüm neticesi arasındaki illiyet bağının kurulamadığı durumlarda, failin eyleminin TCK m. 176 kapsamında kalacağı vurgulanmaktadır.
Önemli Not: Yargıtay, inşaat sahasına giren bir kişinin kendi kusuruyla düşmesi durumunda, eğer inşaat sahibi gerekli güvenlik bariyerlerini kurmamışsa, ölümü doğrudan sahibine yüklemese dahi, “tedbir almama” fiilinden dolayı cezalandırılması gerektiğini içtihat etmektedir (Yargıtay 9. Ceza Dairesi 2010/10413 K.).
Sıkça Sorulan Sorular
1. İnşaatta hiçbir kaza yaşanmasa da ceza alınması mümkün müdür?
Evet. TCK m. 176 bir tehlike suçudur. İşçilerin veya çevredeki vatandaşların hayatını riske atacak şekilde korumasız bir inşaat faaliyeti yürütmek, herhangi bir yaralanma olmasa dahi hapis veya adli para cezası yaptırımına tabidir.
2. Bu suç kapsamında hapis cezası paraya çevrilebilir mi?
İlgili maddede yaptırım “hapis veya adli para cezası” şeklinde seçimlik olarak düzenlenmiştir. Ayrıca, hükmedilen hapis cezası şartları varsa (iki yılın altında olması vb.) Hükmün Açıklanmasının Geri Bırakılmasına (HAGB) veya adli para cezasına çevrilmeye konu olabilir.
3. İnşaat alanındaki levhaların eksikliği bu suçu oluşturur mu?
Tek başına levha eksikliği her zaman bu suçu oluşturmayabilir. Ancak eksikliğin “insan hayatı veya beden bütünlüğü açısından somut bir tehlike” yaratıp yaratmadığına bakılır. Örneğin, derin bir kazı alanının etrafında hiçbir uyarı levhası ve bariyer bulunmaması bu suç kapsamına girer.
4. Suçun faili kimdir? Sadece müteahhit mi sorumlu tutulur?
Suçun faili, o faaliyet sırasında gerekli tedbirleri alma yükümlülüğü altında bulunan kişidir. Bu kişi müteahhit, şantiye şefi, taşeron veya ilgili iş güvenliği uzmanı olabilir. Sorumluluk, görev dağılımı ve işin niteliğine göre belirlenir.
5. Bir işçinin yaralanması durumunda hangi madde uygulanır?
Eğer inşaat sahasındaki tedbirsizlik bir yaralanmaya sebebiyet vermişse, fail TCK m. 176’dan değil, daha ağır sonuç doğuran “Taksirle Yaralama” (TCK m. 89) hükümlerinden yargılanır.
6. Komşu binanın yıkımı sırasında evime zarar gelirse bu suç oluşur mu?
TCK m. 176 doğrudan “insan hayatı ve beden bütünlüğünü” korur. Sadece malvarlığına yönelik bir zarar söz konusuysa, durum “Genel Tehlike Yaratan Diğer Suçlar” veya “Mala Zarar Verme” hükümleri kapsamında değerlendirilebilir; ancak doğrudan bu madde ile cezalandırma yapılamaz.
Geçmez Hukuk Bürosu