Bilirkişilik, hukuk yargılamasında hâkimin hukuki bilgisi ile çözümlenemeyen ve teknik veya özel bilgi gerektiren uyuşmazlıklarda başvurulan yardımcı yargılama müessesesidir. Bilirkişiler, mahkemenin yerine geçerek karar veren merciler değil; uzmanlık alanlarına giren teknik verileri inceleyip yargılamanın hizmetine sunan kişilerdir.
Bilirkişilik ile ilgili düzenlemeler:
- 6754 sayılı Bilirkişilik Kanunu,
- Bilirkişilik Yönetmeliği,
- 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu (HMK).
Bu mevzuatta, bilirkişinin bağımsız, tarafsız ve objektif şekilde görev yapması, yalnızca teknik konulara ilişkin görüş sunması ve hukuki nitelendirmeden kaçınması zorunlu kılınmıştır.
Bilirkişinin Reddinin Hukuki Dayanağı
HMK m.272, bilirkişilerin reddi konusunu, hâkimlerin yasaklılığı ve reddine ilişkin hükümlerle kıyasen düzenlemektedir. Bu çerçevede; bilirkişinin reddi, bireysel memnuniyetsizlik değil, yargılamada tarafsızlığın korunmasına yönelik kurumsal bir güvencedir.
HMK’ya Göre Red Sebepleri
HMK m.36’da yer alan hâkim reddi sebepleri, bilirkişiler bakımından da belirleyicidir.
| Durum / Sebep | Açıklama | Kaynak / İlgili Madde |
|---|---|---|
| Taraflardan birine yol göstermek | Bilirkişinin teknik inceleme sınırını aşarak, taraflardan birinin lehine veya yönlendirilmiş açıklama yapması | HMK m.36, m.272 |
| Hukuki nitelendirme yapmak | Bilirkişinin raporunda hukuki sonuç cümleleri kurması; tarafsızlığı zedeleyici hukuki yorumda bulunması | HMK m.272, Bilirkişilik Kanunu |
| Taraflara yakın dil kullanmak | Rapor dilinde bir tarafı sahiplenici üslup veya taraf anlatımı ile özdeşleşme | Uygulama örnekleri: Ankara 3. Asliye Ticaret Mahkemesi, 29.04.2021 |
| Raporun yöntemi ve teknik yaklaşımı eksik / yanlış yönlendirme | Rapor teknik olarak tarafsızlığı bozacak şekilde hazırlanmışsa, örn. taraf iddialarını teknik tespit gibi sunması | Danıştay 13. Daire, 03.07.2023, E.2023/583, K.2023/3352 |
| Bilirkişinin bağımsızlığını etkileyen hususlar | Görevini yapamayacak durumda olması, yakınlık veya çıkar çatışması | HMK m.36, m.272, Bilirkişilik Yönetmeliği |
| Raporda taraf iddialarının teknik incelemeyle karışması | Taraf beyanlarının teknik tespit gibi sunulması veya taraf anlatımı ile bilirkişinin tespiti arasındaki sınırın belirsizleşmesi | Uygulama örnekleri, mahkeme kararları |
Uygulamada Reddin Önemi
- Reddin gündeme gelmesi genellikle bilirkişi raporları üzerinden olur.
- Eksik veya hatalı raporlar, kural olarak rapora itiraz konusudur.
- Ancak raporun dili ve yöntemi tarafsızlığı zedelediği izlenimi veriyorsa, bilirkişinin reddi talep edilebilir.
Süreler:
- Rapora itiraz süresi: 2 hafta
- Bilirkişinin reddi talebi: Ret sebebinin öğrenilmesinden itibaren 1 hafta
Mahkemeler, bilirkişinin reddini değerlendirirken raporun bütününü dikkate alır. Taraf anlatımı ile bilirkişi tespiti arasındaki sınırın belirsizleşmesi, hukuki sonuçlara yer verilmesi veya rapor dilinin taraflardan biriyle özdeşleşmesi, reddi gerektirebilecek durumlardır.
Öne Çıkan İçtihatlar
- Danıştay 13. Daire, E. 2023/583, K. 2023/3352, T. 03.07.2023:
“Tarafların temin ettiği uzman görüşleri teknik anlamda bilirkişi raporu değildir. Bilirkişiler tarafsız olmalıdır. Hâkimler hakkındaki yasaklılık ve ret sebepleri bilirkişiler için de uygulanır.”
- Ankara 3. Asliye Ticaret Mahkemesi, E. 2019/180, K. 2021/377, T. 29.04.2021:
“Davacı, bilirkişinin hukuki görüş belirtmesini gerekçe göstererek reddini talep etmiştir. Ancak bu ret sebebi HMK m.36 kapsamında yer almamaktadır. Dosya kapsamından bilirkişinin reddini gerektirecek bir durum tespit edilmediğinden talep reddedilmiştir.”
Sonuç
Bilirkişilik sistemi, teknik bilgi gerektiren konularda hâkime destek sağlar, ancak tarafsızlık esastır. Bilirkişinin reddi, yalnızca tarafsızlığını zedeleyen durumlarda gündeme gelir ve HMK ile kıyasen düzenlenmiş hukuki bir haktır. Raporun eksikliği veya hatalı olması, otomatik olarak reddi gerektirmez; reddin geçerliliği ret sebebinin öğrenilmesinden itibaren belirlenen sürelere bağlıdır.
Sıkça Sorulan Sorular
1. Bilirkişinin reddi hangi durumlarda mümkündür?
Bilirkişinin reddi, HMK m.272 uyarınca hâkimlerin reddi sebepleri ile kıyasen belirlenir. Özellikle:
- Taraflardan birine yol göstermek,
- Hukuki değerlendirme yapmak veya rapor dilinde taraflardan birine yakın bir üslup kullanmak,
- Tarafsızlığı gölgeleyen davranışlar sergilemek,
gibi durumlar reddi gerektirebilir.
2. Eksik veya hatalı bilirkişi raporu, reddi için yeterli midir?
Hayır. Raporun eksik veya hatalı olması genellikle rapora itiraz konusu olur. Reddin gündeme gelmesi için raporun dili, yöntemi veya içeriği tarafsızlığı ciddi biçimde zedelemelidir.
3. Bilirkişinin reddi talebi hangi süre içinde yapılmalıdır?
Ret sebebi öğrenildikten itibaren en geç bir hafta içinde mahkemeye bildirilmelidir. Raporun tamamına itiraz süresi ise iki haftadır.
4. Bilirkişiler hukuki nitelikli görüş verebilir mi?
Bilirkişiler yalnızca uzmanlık alanlarına giren teknik konularda inceleme ve raporlama yapabilir. Hukuki nitelendirme yapmak, tarafsızlığı zedeleyen bir davranış olarak kabul edilir ve reddi gündeme getirebilir.
5. Bilirkişinin reddi talebi reddedilirse ne olur?
Mahkeme, dosya kapsamına göre bilirkişinin reddini haklı bulmazsa, bilirkişilik görevine devam eder ve rapor süreci normal şekilde tamamlanır. Taraf, rapora itiraz hakkını kullanabilir.
6. Bilirkişilik raporuna itiraz ile bilirkişinin reddi arasındaki fark nedir?
- İtiraz: Raporun teknik veya eksik yönlerini, hatalarını mahkemeye bildirme işlemidir.
- Red: Bilirkişinin tarafsızlığının zedelendiği veya görevini uygun şekilde yapamayacağına dair talep ve yargısal koruma mekanizmasıdır.
7. Bilirkişinin bağımsızlığı ve tarafsızlığı nasıl sağlanır?
HMK ve Bilirkişilik Kanunu, bilirkişinin yalnızca görev tevdi edilen teknik konularda açıklama yapmasını ve tarafsız hareket etmesini zorunlu kılar. Red mekanizması ve mahkeme denetimi, bağımsızlık ve tarafsızlığın korunmasını sağlar.
Geçmez Hukuk Bürosu