Ceza muhakemesi hukukunda yakalama tedbiri, kişinin özgürlüğünden geçici süreyle yoksun bırakılması sonucunu doğuran en önemli koruma tedbirlerinden biridir. Bu tedbir, hem kamu düzeninin korunması hem de ceza muhakemesinin amacına ulaşabilmesi açısından zorunlu olmakla birlikte, aynı zamanda kişi özgürlüğü ve güvenliği hakkına doğrudan müdahale niteliği taşır.

Bu nedenle, yakalama tedbiri yalnızca kanunda öngörülen şartlar altında ve sıkı sınırlar içerisinde uygulanabilir. Zira keyfî uygulamalar, hem Anayasa’nın 19. maddesinde güvence altına alınan kişi hürriyeti ve güvenliği hakkının hem de Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin (“AİHS”) 5. maddesinde düzenlenen özgürlük ve güvenlik hakkının ihlali sonucunu doğurabilecektir.

Yakalama Tedbirinin Tanımı ve Hukuki Dayanakları

Yakalama kavramı, ilk olarak Yakalama, İfade Alma ve Gözaltına Alma Yönetmeliği’nin 4. maddesinde tanımlanmıştır. Buna göre yakalama; kamu güvenliği, kamu düzeni veya bireylerin hayatı ve vücut bütünlüğüne yönelik mevcut tehlikelerin giderilmesi yahut hakkında suç işlediğine dair kuvvetli emareler bulunan kişinin, gözaltına alma veya muhafaza altına alma öncesinde fiilen ve geçici olarak özgürlüğünün kısıtlanması anlamına gelir.

Bunun yanı sıra, Ceza Muhakemesi Kanunu’nun (“CMK”) 90. maddesi yakalama tedbirini iki ayrı başlık altında düzenlemiştir:

• Herkes tarafından yapılabilecek yakalama (CMK m. 90/1)
• Kolluk tarafından yapılabilecek yakalama (CMK m. 90/2 ve devamı)

Dolayısıyla yakalama tedbirinin yasal çerçevesi hem kanun hem de yönetmelikle belirlenmiş olup, temel haklara müdahale niteliği gereği bu düzenlemelerin yorumunda dar bir yaklaşım benimsenmektedir.

Herkes Tarafından Yapılabilecek Yakalama

CMK m. 90/1 uyarınca bazı hallerde yalnızca kolluğa değil, herkese yakalama yetkisi tanınmıştır. Bu haller şunlardır:

1. Suçüstü hâlinde kişiye rastlanması,
2. Suçüstü bir fiilden dolayı izlenen kişinin kaçma ihtimalinin bulunması,
3. Suçüstü hâlinde kimliğin derhâl belirlenememesi.

Burada önemli nokta, yakalamanın yalnızca suçüstü hâlleriyle sınırlı olmasıdır. Yani geçmişte işlenen bir suçun faili olduğu düşünülen kişi hakkında “herkes tarafından yakalama” yetkisi kullanılamaz.

Örneğin Yargıtay içtihatlarında da, “herkes tarafından yakalama” yetkisinin ancak suçüstü durumlarında ve kaçma veya kimliği tespit edememe gibi zorunlu hâllerin varlığında hukuka uygun olduğu vurgulanmıştır.

Kolluk Tarafından Yapılabilecek Yakalama

Kolluk açısından yakalama yetkisi iki kaynaktan doğmaktadır:

1. Herkes tarafından yapılabilecek yakalama şartlarında (CMK m. 90/1), kolluk da bu yetkiye sahiptir.
2. Kolluğa özgü düzenlenen hallerde (CMK m. 90/2), savcıya veya amire başvurulmasının gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde kolluk doğrudan yakalama yapabilir.

Burada kolluğun yetkisinin istisnai ve geçici olduğu unutulmamalıdır. Zira kanun koyucu, kural olarak yakalama tedbirini yargısal denetime tabi kılmak istemiştir. Bu nedenle kolluk tarafından yapılan her yakalamanın, derhâl Cumhuriyet Savcısına bildirilmesi zorunludur.

Yakalama Sırasında Hakların Bildirilmesi

Yakalamanın en kritik boyutlarından biri, hakların derhal bildirilmesidir. CMK m. 90/4 gereği kolluk, yakalanan kişinin kaçmasını ya da zarar vermesini önleyecek tedbirleri aldıktan sonra kişiye:

• Yakalandığı sebepleri,
• Sahip olduğu kanuni haklarını (susma hakkı, yakınlarına haber verilmesi, avukat yardımından yararlanma vb.)

derhâl bildirmekle yükümlüdür.

Bu yükümlülüğün yerine getirilmemesi, işlemin hukuka aykırı hâle gelmesine yol açabilir. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (“AİHM”), hakların derhal bildirilmemesini AİHS m. 5/2 ihlali olarak değerlendirmektedir.

Yakalamanın Tutanakla Belgelenmesi

Yakalama işleminin hukuka uygunluğunun denetlenebilmesi için, her yakalamanın mutlaka tutanak altına alınması gerekir. Yakalama, İfade Alma ve Gözaltına Alma Yönetmeliği’nin 6. maddesi, kolluğun yakalama işlemine ilişkin ayrıntıları yazılı tutanağa bağlamasını zorunlu kılmıştır. Bu tutanak, hem yargısal denetim hem de kişi haklarının korunması açısından önemli bir güvencedir.

Cumhuriyet Savcısının Rolü ve Sonraki Süreç

Yakalanan kişi, CMK m. 90/1’e göre herkes tarafından kolluğa teslim edilmiş veya CMK m. 90/2’ye göre doğrudan kolluk tarafından yakalanmışsa, derhal Cumhuriyet Savcısına bilgi verilmelidir.

Bu aşamadan sonra süreç tamamen savcı kontrolünde yürür. Savcı:

• Kişi hakkında gözaltına alınmasına karar verebilir,
• Veya ifadesi alındıktan sonra serbest bırakılmasına hükmedebilir.

Dolayısıyla yakalama, sürecin ilk aşamasını oluşturmakta, kişi özgürlüğü üzerindeki kısıtlamanın devam edip etmeyeceğine ise Cumhuriyet Savcısı karar vermektedir.

Yakalama Tedbirinin Anayasal ve Uluslararası Hukuk Boyutu

Yakalama tedbiri, Anayasa m. 19’da güvence altına alınan kişi hürriyeti ve güvenliği hakkına doğrudan müdahale teşkil eder. Anayasa Mahkemesi, bireysel başvurularda, hukuka aykırı yakalama ve gözaltı işlemlerini kişi özgürlüğü ve güvenliği hakkının ihlali olarak nitelendirmektedir.

Buna paralel olarak, AİHS m. 5/1’e göre de, özgürlükten yoksun bırakma yalnızca kanunda öngörülen usule uygun olarak gerçekleştirilebilir. AİHM kararlarında, yakalamanın kanuni dayanağı, öngörülebilirliği ve kişiye haklarının bildirilmesi hususları titizlikle incelenmektedir.

Sonuç

Yakalama tedbiri, ceza muhakemesinin sağlıklı yürütülmesi için vazgeçilmez olmakla birlikte, temel haklara en ağır müdahalelerden birini teşkil eder. Bu sebeple hem CMK hem de ilgili yönetmelik, yakalamanın yalnızca istisnai hâllerde ve sıkı usuli güvenceler altında uygulanmasına izin vermektedir.

Kolluk veya herkes tarafından yapılabilecek yakalamanın sınırları, kanunla kesin biçimde çizilmiş olup, bu yetkilerin genişletilmesi mümkün değildir. Ayrıca her yakalamanın derhâl savcı denetimine tabi tutulması, kişi haklarını koruyan önemli bir güvencedir.

Uygulamada, yakalama tedbiriyle karşılaşan kişilerin, haklarının ihlal edilip edilmediğini tespit edebilmek ve gerekli hukuki başvuruları yapabilmek için mutlaka ceza hukuku alanında uzman bir avukattan profesyonel destek almaları büyük önem taşır.

Geçmez Hukuk Bürosu