Mirasçılıktan çıkarma (ıskat), hem miras hukukunun hem de aile ilişkilerinin hassas dengesini ilgilendiren önemli bir müessesedir. Türk Medeni Kanunu’nda ayrıntılı biçimde düzenlenen bu kurum, hem cezalandırıcı hem de koruyucu sebeplerle uygulanabilmekte; her iki durumda da mirasçının miras hakkı ciddi şekilde etkilenmektedir. Bu yazıda mirasçılıktan çıkarmanın şartları, hukuki sonuçları ve Yargıtay kararları doğrultusunda uygulamadaki yeri ele alınacaktır.
Saklı pay, belirli yakınlık derecesindeki mirasçılara kanunla tanınmış asgari miras hakkıdır ve kamu düzenine ilişkin nitelik taşır. Ancak bu hak, bazı hâllerde miras bırakanın iradesi doğrultusunda sınırlandırılabilir. Mirasçılıktan çıkarma da bu sınırlama araçlarından biridir.
Mirasçılıktan Çıkarma Türleri
TMK sistematiği içinde mirasçılıktan çıkarma, iki temel başlık altında incelenmektedir:
- Cezalandırıcı mirasçılıktan çıkarma (TMK m. 510)
- Koruyucu mirasçılıktan çıkarma (TMK m. 513)
Cezalandırıcı Mirasçılıktan Çıkarma (Iskat Sebepleri – TMK m. 510)
Türk Medeni Kanunu’nun 510. maddesi uyarınca, mirasbırakan, saklı paylı dahi olsa bir mirasçısını, şu hallerde mirastan tamamen çıkarabilir:
- Mirasçı, miras bırakana veya onun yakınlarından birine karşı ağır bir suç işlemişse,
- Mirasçı, miras bırakana karşı aile hukukundan doğan yükümlülüklerini ağır biçimde ihlal etmişse.
Bu hallerde çıkarma işlemi, vasiyetname veya başka bir ölüme bağlı tasarruf yoluyla yapılmalıdır.
Ağır Suç Kavramı
“Ağır suç” kavramı TMK’da tanımlanmamış olup, her somut olayın özellikleri dikkate alınarak hâkim tarafından değerlendirilir. Suçun ağırlığı ceza hukukunun teknik kriterlerine göre değil, mirasbırakanla olan ilişki ve aile bağları bağlamında ele alınmalıdır.
Yargıtay 1. HD., E. 2016/13991, K. 2019/5710, T. 24.6.2019:
Mirasçının, mirasbırakana yönelik fiziksel şiddet ve tehdit içerikli eylemlerinin “ağır suç” kapsamında değerlendirilmesi gerektiği kabul edilmiştir.
Aile Hukukundan Doğan Yükümlülüklerin İhlali
Mirasçının, mirasbırakana karşı bakım, saygı, ilgi gibi aile hukuku yükümlülüklerini ihmal etmesi, mirasçılıktan çıkarılma sebebi olabilir. Özellikle yaşlılık döneminde mirasbırakanın terk edilmesi, ihmal edilmesi veya duygusal zarar görmesine sebep olacak davranışlar bu kapsamdadır.
Yargıtay 3. HD., E. 2006/2758, K. 2006/3793, T. 3.4.2006:
Mirasçının, yıllarca mirasbırakanla hiçbir şekilde ilgilenmemesi ve ağır hastalık dönemlerinde bakım sorumluluğunu üstlenmemesi, aile hukukundan doğan yükümlülüklerin ağır ihlali olarak değerlendirilmiştir.
Koruyucu Mirasçılıktan Çıkarma (TMK m. 513)
Koruyucu çıkarma, cezalandırıcı niteliğin aksine, mirasçının şahsından ziyade ekonomik durumuna bağlı olarak uygulanmaktadır. TMK m. 513/1’e göre:
“Mirasbırakan, hakkında borçlarını ödeyemediğine dair aciz belgesi bulunan alt soyunu, saklı payının yarısı oranında mirastan çıkarabilir. Ancak bu kısım, çıkarılan kişinin doğmuş veya ileride doğacak çocuklarına tahsis edilmek zorundadır.”
Bu düzenleme ile:
- Alacaklıların korunması,
- Borçlu mirasçının çocuklarının mağdur olmaması amaçlanmaktadır.
Yani, mirasçının borçları sebebiyle mirastan yoksun bırakılması mümkünken, onun çocukları için saklı payın yarısı kadar bir hak saklı tutulur.
Koşullar
- Alt soy mirasçı hakkında aciz belgesi bulunmalıdır.
- Aciz belgesi, mirasın açıldığı tarihte geçerli olmalıdır.
- Çıkarılan kısım yalnızca saklı payın yarısı kadar olabilir.
- Bu pay, mirasçının çocuklarına tahsis edilmelidir.
Koruyucu Çıkarma İşleminin İptali (TMK m. 513/2)
Kanun, bu çıkarma işleminin geçerliliğini sınırlandırmıştır. Şöyle ki:
“Miras açıldığında aciz belgesi geçerliliğini yitirmişse veya bu belgeyle sabit borç miktarı, mirasçının saklı payının yarısını aşmıyorsa; çıkarılan kişi talepte bulunarak çıkarma işleminin iptalini sağlayabilir.”
Dolayısıyla, çıkarılan mirasçı, bu iki durumdan birini ispatladığı takdirde, çıkarma hükümsüz hâle gelir.
Yargıtay 2. HD., E. 2020/4563, K. 2021/9821, T. 8.11.2021:
“Aciz belgesinin geçerliliğini yitirdiği ve borçların önemli ölçüde ödendiği anlaşıldığından, mirasçılıktan çıkarma tasarrufu geçersizdir.”
Mirasçılıktan Çıkarılan Kişinin Hukuki Durumu
Cezalandırıcı çıkarma hâlinde mirasçı, saklı pay dâhil hiçbir miras hakkı elde edemez. Ancak çıkarma sebeplerine ilişkin iddialar, mirasçının iptal davası açması hâlinde mahkeme tarafından denetlenir.
Koruyucu çıkarma hâlinde ise mirasçının sadece saklı payının yarısı kadar olan kısmı çocuklarına geçer. Bu nedenle, çıkarılan mirasçı doğrudan mirastan pay alamaz ancak çocukları bu pay üzerinden hak kazanır.
Sonuç
Mirasçılıktan çıkarma kurumu, saklı pay sistemine önemli bir istisna teşkil etmekte olup; hem mirasbırakanın iradesine saygı hem de toplumsal değerlerin korunması açısından dikkatle uygulanması gereken bir müessesedir. Yargıtay kararları incelendiğinde, her somut olayda ayrıntılı değerlendirme yapıldığı ve çıkarma işleminin ancak ciddi ve somut gerekçelere dayanması gerektiği anlaşılmaktadır. Bu yönüyle, mirasbırakanın çıkarma kararını verirken hem şekli hem maddi hukuk açısından dikkatli hareket etmesi ve mümkünse hukuki destek alması önem arz etmektedir.