Ceza muhakemesi hukuku, devletin cezalandırma yetkisi ile bireyin temel hak ve hürriyetleri arasındaki hassas dengenin kurulduğu en kritik kamusal faaliyet alanıdır. Yargıtay Ceza Genel Kurulu’nun 17.11.2020 tarihli ve 2019/228 E. – 2020/467 K. sayılı emsal kararında da taahhüt edildiği üzere; ceza muhakemesinin nihai gayesi, “her somut olayda kanuna ve usulüne uygun olarak toplanan delillerle maddi gerçeğe ulaşıp adaleti sağlamak, suç işlediği sabit olan faili cezalandırmak, kamu düzeninin bozulmasının önüne geçebilmek ve bozulan kamu düzenini yeniden tesis etmek” olarak tecelli etmektedir.
Bu amaca ulaşma sürecinde, şüpheli veya sanığın statüsü henüz kesinleşmiş bir mahkumiyet hükmüne dayanmıyorken, delillerin karartılmasını önlemek veya failin kaçmasını engellemek adına “koruma tedbirlerine” (yakalama, gözaltı, tutuklama, arama, elkoyma) başvurulur. Ancak geçici nitelikteki bu tedbirlerin Anayasa ve Ceza Muhakemesi Kanunu’na (“CMK”) aykırı, orantısız veya ölçüsüz şekilde tatbik edilmesi, devletin egemenlik gücünü hukuka aykırı kullanması sonucunu doğurur. Bu durumda hukuk devleti ilkesinin bir gereği olarak, uğranılan haksızlığın ikame edilmesi adına devletin mutlak tazminat sorumluluğu gündeme gelmektedir.
Haksız Koruma Tedbirleri Nedir ve Tazminat Talep Edilebilecek Haller Nelerdir?
CMK Madde 141/1 Çerçevesinde Tazminat Sebepleri
Yasa koyucu, ceza soruşturması veya kovuşturması evresinde kişilerin hürriyetine ya da malvarlığına yönelik gerçekleştirilen hukuka aykırı müdahaleleri koruma altına almak adına CMK’nın 141. maddesinin birinci fıkrasında tazminat gerektiren halleri kümülatif ve sınırlı sayıda (numerus clausus) olmamak üzere geniş bir yelpazede düzenlemiştir. İlgili yasal hüküm uyarınca, aşağıda sayılan usuli zafiyetlere maruz kalan kişiler, uğradıkları maddi ve manevi her türlü zararı Devletten talep edebilirler:
- Kanuni Şartların İhlali: Kanunda belirtilen koşullar dışında yakalanan, tutuklanan veya tutukluluğunun devamına karar verilenler,
- Süre İhlalleri: Kanuni gözaltı süresi içinde hakim önüne çıkarılmayan ya da kanuna uygun tutuklandığı halde makul sürede yargılama mercii huzuruna çıkarılmayıp hakkında bu süre içinde hüküm verilmeyenler,
- Hakların Hatırlatılmaması: Kanuni hakları kendisine hatırlatılmadan veya hatırlatılan haklarından yararlandırılma isteği yerine getirilmeden tutuklananlar,
- Beraat ve Kovuşturmaya Yer Olmadığı Kararları: Kanuna uygun olarak yakalandıktan veya tutuklandığı anlaşıldıktan sonra haklarında kovuşturmaya yer olmadığına (KYOK) veya beraatlerine karar verilenler,
- İnfaz Dengesi ve Cezanın Mahiyeti: Mahkum olup da gözaltı ve tutuklulukta geçirdiği süreleri, hükümlülük sürelerinden fazla olanlar ile işlediği suç için kanunda öngörülen cezanın sadece adli para cezası olması nedeniyle zorunlu olarak bu cezayla cezalandırılanlar,
- Gerekçe ve Bildirim Eksikliği: Yakalama veya tutuklama nedenleri ile hakkındaki suçlamalar kendilerine yazıyla veya bunun hemen mümkün olmadığı hallerde sözle açıklanmayanlar ya da yakalanma/tutuklanma durumu yakınlarına bildirilmeyenler,
- Ölçüsüz Arama ve Haksız Elkoyma: Hakkındaki arama kararı ölçüsüz bir şekilde gerçekleştirilenler ile eşyasına veya diğer malvarlığı değerlerine, koşulları oluşmadığı halde elkonulan, korunması için gerekli tedbirler alınmayan, amaç dışı kullanılan veya zamanında geri verilmeyenler,
- Yargısal Yollardan Mahrumiyet: Yakalama veya tutuklama işlemine karşı kanunda öngörülen başvuru imkanlarından (itiraz hakkı vb.) yararlandırılmayanlar.
Yargı Mensuplarının Sorumluluğu ve Devletin Rücu Mekanizması
Hakim ve Cumhuriyet Savcılarının Kararlarından Doğan Sorumluluk
Soruşturma veya kovuşturma evrelerinde kişisel kusur, haksız fiil veya görevin ifası sırasında gerçekleştirilen diğer hukuka aykırılıklar da dahil olmak üzere; hakimler ve Cumhuriyet savcılarının verdikleri kararlar ya da yaptıkları işlemler nedeniyle doğrudan ilgili yargı mensubuna karşı tazminat davası açılamaz.
Hukuki güvenlik ve adli istikrarın korunması amacıyla, bu tür tazminat davalarının muhatabı münhasıran Devlet (Maliye Hazinesi) olarak belirlenmiştir. Vatandaşın zararı devlet tarafından tazmin edildikten sonra, devletin iç ilişkideki rücu hakkı devreye girer.
| DEVLETİN RÜCU SÜREÇ MİMARİSİ | |
|---|---|
| Hukuka Aykırı İşlem / Karar | Hâkim veya Cumhuriyet savcısı tarafından tesis edilir. |
| ↓ | ↓ |
| Tazminat Davası | Vatandaş davayı doğrudan devlet aleyhine açar. |
| ↓ | ↓ |
| Tazminatın Ödenmesi | Devlet (Hazine), hükmedilen maddi ve manevi tazminatı öder. |
| ↓ | ↓ |
| Rücu Davası (1 Yıl İçinde) | Devlet, görevini kötüye kullanan yargı mensubuna rücu eder ve ödenen tutarı geri talep eder. |
Tazminat Davasında Usul Hükümleri: Süre, Görev ve Yetki
CMK m. 141 uyarınca ikame edilecek tazminat davaları, sıkı hak düşürücü sürelere ve özel yetki kurallarına bağlanmıştır. Bu usul kurallarına uyulmaması, davanın esasına girilmeden usulden reddi sonucunu doğurur.
1. Hak Düşürücü Süreler
Haksız koruma tedbirlerine dayalı tazminat istemleri; haksızlığa gerekçe gösterilen karar veya hükümlerin (örneğin beraat veya KYOK kararı) kesinleştiğinin ilgilisine tebliğinden itibaren üç ay ve her halde karar veya hükümlerin kesinleşme tarihini izleyen bir yıl içinde açılmalıdır. Bu süreler geçtikten sonra talep hakkı zamanaşımına uğramaz, doğrudan düşer.
2. Görevli ve Yetkili Mahkeme
Tazminat davalarında görevli yargı mercii münhasıran Ağır Ceza Mahkemesi olarak tayin edilmiştir. Yetkili mahkeme ise kural olarak zarara uğrayanın oturduğu yer ağır ceza mahkemesidir.
Hukuki İstisna: Eğer zarara uğrayanın oturduğu yer ağır ceza mahkemesi, tazminat konusu olan hukuka aykırı işleme veya karara (örneğin tutuklama kararına) bizzat katılmış, onunla ilişkili ise ve o yerde başka bir ağır ceza dairesi bulunmuyorsa; dava, o yere en yakın yer ağır ceza mahkemesinde ikame edilmelidir.
Kanun Gereği Tazminat Talep Edemeyecek Kişiler (CMK m. 144)
Hukuka aykırı veya ölçüsüz bir koruma tedbirine maruz kalınmış olsa dahi, bazı somut durumların varlığı halinde kişilerin tazminat talep hakkı kanunen engellenmiştir. CMK’nın 144. maddesi uyarınca, şu şartları haiz olan kimseler devletten herhangi bir maddi veya manevi tazminat talebinde bulunamazlar:
- Lehe Kanun Değişikliği Yaşayanlar: Kanuna uygun olarak yakalanan veya tutuklanan kişilerden; tazminata hak kazanmadığı halde, sonradan yürürlüğe giren ve lehte düzenlemeler getiren yeni bir kanun gereği durumları tazminat istemeye uygun hale dönüşenler,
- Tasfiye ve Düşme Kararı Alanlar: Genel af, özel af, şikayetten vazgeçme veya uzlaşma gibi tarafların iradesine ya da kamusal affa dayanan nedenlerle hakkında kovuşturmaya yer olmadığına veya davanın düşmesine karar verilenler; kamu davası geçici olarak durdurulan, ertelenen veya düşürülenler,
- Kusur Yeteneği Bulunmayanlar: Akıl hastalığı, yaş küçüklüğü gibi kusur yeteneğinin bulunmaması nedeniyle hakkında ceza verilmesine yer olmadığına karar verilenler,
- Kendi Kusuruyla Sebebiyet Verenler: Adli makamlar huzurunda gerçeğe aykırı beyanda bulunarak suçu kendisinin işlediğini veya suça katıldığını bildirmek suretiyle, kendi gözaltına alınmasına veya tutuklanmasına bilerek sebebiyet verenler.
Sonuç
Haksız koruma tedbirlerinden kaynaklanan tazminat müessesesi, devletin ceza yargılaması yaparken sahip olduğu mutlak güç karşısında bireyi koruyan anayasal bir supaptır. Ceza muhakemesinde maddi gerçeğe ulaşma gayesi, bireylerin hürriyetlerinin fütursuzca ihlal edilmesini meşru kılamaz. CMK m. 141 ve devamı hükümleri, devletin operasyonel hatalarından doğan maddi ve manevi zararları üstlenmesini zorunlu kılarak hukuk devleti ilkesini canlandırmaktadır. Ancak bu hak arama yolunun başarıya ulaşması; yasal hak düşürücü sürelere riayet edilmesine, doğru yetkili mahkemenin seçilmesine ve en önemlisi CMK m. 144’teki engelleyici maddelerin somut olayda bulunmadığının ispat edilmesine bağlıdır.
Sıkça Sorulan Sorular (SSS)
1. Hakkımda açılan ceza davasından beraat ettim. Tutuklu kaldığım süreler için tazminat davasını ne zamana kadar açmalıyım?
Beraat kararınızın kesinleştiğinin size veya avukatınıza resmi olarak tebliğ edildiği tarihten itibaren üç ay içinde davanızı açmanız gerekir. Eğer karar kesinleşmiş ancak size herhangi bir tebligat yapılmamışsa, her halde kesinleşme tarihini takip eden bir yıl içinde bu davayı açmak zorundasınız. Bu süreler hak düşürücüdür; kaçırılması halinde dava usulden reddedilir.
2. Haksız tutuklama nedeniyle açacağım tazminat davasında devletten neleri talep edebilirim?
Bu davada hem maddi hem de manevi zararlarınızı talep edebilirsiniz. Maddi zarar kapsamında; tutuklu kaldığınız sürece mahrum kaldığınız iş ve maaş gelirlerinizi (çalışmıyorsanız asgari ücret üzerinden hesaplanır), ceza davası için avukatınıza ödediğiniz vekalet ücretini ve cezaevinde yapmak zorunda kaldığınız masrafları isteyebilirisiniz. Manevi zarar kapsamında ise haksız tutukluluk nedeniyle duyduğunuz acı, elem, keder, hürriyetinizden mahrum kalmanın yarattığı psikolojik çöküntü ve itibar kaybının tazminini talep edebilirsiniz.
3. Hakkımdaki dava, şikayetten vazgeçme (şikayetin geri çekilmesi) veya uzlaşma nedeniyle düştü. Cezaevinde geçirdiğim haksız günler için tazminat alabilir miyim?
Hayır, alamazsınız. CMK’nın 144. maddesinin açık hükmü uyarınca; şikayetten vazgeçme, uzlaşma, genel af veya özel af gibi nedenlerle hakkında davanın düşmesine veya kovuşturmaya yer olmadığına karar verilen kişiler, koruma tedbirleri nedeniyle devletten tazminat talep edemezler. Tazminat alabilmeniz için davanın esastan, suçsuzluğunuzun anlaşılması neticesinde (beraat veya KYOK ile) sonuçlanması gerekir.
4. Beni haksız yere tutuklayan hakime veya gözaltına alan savcıya doğrudan kişisel tazminat davası açabilir miyim?
Hayır, doğrudan hakim veya savcıya dava açamazsınız. Kanun gereği, yargı mensuplarının görevleri esnasında yaptıkları işlemler ve verdikleri kararlar nedeniyle doğan tazminat talepleri yalnızca ve doğrudan Devlet aleyhine (Maliye Hazinesi muhatap alınarak) açılabilir. Devlet, haklı bulduğu tazminatı vatandaşa ödedikten sonra, eğer yargı mensubunun görevini kötüye kullandığı veya kastı tespit edilirse, kendi içinde ilgili hakim veya savcıya rücu eder.
5. Haksız arama veya eşyama haksız yere el konulması durumunda da CMK uyarınca tazminat davası açılabilir mi?
Evet, açılabilir. CMK m. 141/1-(i) ve (j) bentleri uyarınca; hakkındaki arama kararı ölçüsüz bir şekilde gerçekleştirilenler ile koşulları oluşmadığı halde eşyasına veya diğer malvarlığı değerlerine elkonulan, korunması için gerekli tedbirler alınmayan, amaç dışı kullanılan veya zamanında geri verilmeyen kişiler de haksız elkoyma ve arama nedeniyle uğradıkları maddi ve manevi zararların tazminini devletten talep etme hakkına sahiptirler.
Geçmez Hukuk Bürosu