Çekin Ekonomik Hayattaki Rolü ve Güven Unsuru
Ticari hayatın en temel yapı taşlarından biri olan güven, taraflar arasındaki borç-ödeme ilişkilerini sürdürebilir kılan unsurların başında gelir. Bu çerçevede çek, hem ödeme aracı hem de kredi işlevi gören bir kambiyo senedi olarak, ticari hayatta sıklıkla başvurulan bir araçtır. Çekin güvenilirliğinin esas dayanağı ise, ibraz edildiğinde bedelinin bankaca ödeneceğine duyulan inançtır.
Ancak çekin karşılıksız çıkması, yalnızca taraflar arasındaki güveni sarsmakla kalmayıp, ekonomik sistemde domino etkisi yaratabilecek zincirleme zararları da beraberinde getirmektedir. Bu nedenledir ki, mevzuat koyucu tarafından çekin karşılıksız çıkması belirli dönemlerde hapis cezası gibi ciddi yaptırımlarla müeyyidelendirilmiş, bu yaptırımların kaldırılması ise karşılıksız çek vakalarının artmasına neden olmuştur.
Karşılıksız Çekin Cezalandırılmasında Mevzuatın Gelişimi
Bir dönem, karşılıksız çek düzenlenmesi nedeniyle mahkumiyet kararı verilerek hapis cezası uygulanmakta idi. Ancak 2009 yılında yapılan değişikliklerle bu yaptırım kaldırılmış; karşılıksız çek düzenleyen kişilere yalnızca idari para cezası ve çek düzenleme yasağı gibi yaptırımlar öngörülmüştü.
Ne var ki, hapis cezasının kaldırılmasının ardından yapılan istatistiki analizler, karşılıksız çek kullanımında ciddi bir artış yaşandığını ortaya koymuştur. Mahkemelerin iş yükünü azaltmak amacıyla yapılan bu değişikliğin, ekonomik hayata olumsuz yansıdığı görülmüş ve bu doğrultuda mevzuatta yeniden değişikliğe gidilmiştir.
Hapis Cezasının Yeniden Getirilmesi: 6728 Sayılı Kanun ile Yapılan Düzenleme
9 Ağustos 2016 tarihli ve 29796 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan, 6728 sayılı Yatırım Ortamının İyileştirilmesi Amacıyla Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun ile, 5941 sayılı Çek Kanunu’nun 5. maddesinde yapılan değişiklikle birlikte, karşılıksız çek düzenlenmesi yeniden adli yaptırımlara bağlanmıştır.
Cezai Sorumluluğa İlişkin Değişiklik
Kanun’un 5. maddesi uyarınca:
“Üzerinde yazılı bulunan düzenleme tarihine göre kanuni ibraz süresi içinde ibrazında, çekle ilgili olarak “karşılıksızdır” işlemi yapılmasına sebebiyet veren kişi hakkında, hamilin şikâyeti üzerine, her bir çekle ilgili olarak binbeşyüz güne kadar adli para cezasına hükmolunur.”
Ayrıca, bu para cezası miktarı:
- Karşılıksız kalan çek bedarı,
- 3095 sayılı Kanuna göre hesaplanan ticari temerrüt faizi,
- Takip ve yargılama giderleri
toplamından az olamaz.
Mahkeme, bu cezanın yanında ayrıca çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağına da hükmeder. Eğer daha önceden bu yasağa karar verilmişse, yasağın devamına karar verilir.
Ceza Hukukuna Ait Usuli Kısıtlamalar
5941 sayılı Kanun’un 5. maddesine eklenen 10. fıkra ile karşılıksız çek suçuna ilişkin bazı ceza muhakemesi kurumlarının uygulanmayacağı açıkça belirtilmiştir:
“Bu suç nedeniyle, ön ödeme, uzlaşma ve hükmün açıklanmasının geri bırakılmasına ilişkin hükümler uygulanmaz.”
Bu hüküm, karşılıksız çek suçunun doğrudan yargılama ve ceza yaptırımıyla sonuçlanacak bir suç tipi olduğunu ve alternatif ceza adalet mekanizmalarının dışlandığını göstermektedir.
Ödenmeyen Adli Para Cezasının Hapis Cezasına Dönüşmesi
Yine aynı maddenin 11. fıkrası ile getirilen düzenlemeye göre:
“Adli para cezasının ödenmemesi halinde, bu ceza, kamuya yararlı bir işte çalıştırma kararı verilmeksizin doğrudan hapis cezasına çevrilir.”
Bu hükümle birlikte, karşılıksız çek suçu nedeniyle verilen adli para cezasının ödenmemesi durumunda, fail hakkında doğrudan hapis cezası uygulanacaktır. Bu yönüyle yasa koyucu, karşılıksız çek düzenlenmesini hem ciddi bir suç olarak tanımlamış hem de etkili bir yaptırımla desteklemiştir.
Sonuç ve Değerlendirme
Karşılıksız çek, sadece bireylerin değil ticari sistemin ve dolayısıyla ülke ekonomisinin güvenliğini tehdit eden bir fiil olup, cezai müeyyidelerle kontrol altında tutulması gereken bir alandır. Hapis cezasının yeniden yürürlüğe konulması, karşılıksız çek fiilinin caydırıcılığı açısından olumlu bir gelişme olarak değerlendirilmektedir.
Bu kapsamda;
- Tacirlerin çek keşide ederken çek bedelini karşılayacak ekonomik güce sahip olması,
- Çekin ödeme vasfını haiz olduğu bilinciyle hareket edilmesi,
- Hamilin da gerekli dikkat ve özeni göstermesi,
ticari güvenin sürdürülebilirliği açısından hayati öneme sahiptir.
Bu konuyla ilgili
- Karşılıksız Çek Sebebiyle Doğan Ceza Sorumluluğu ve Çek Hesabı Yasağı
- Karşılıksız Çek Sebebiyle Getirilen Çek Düzenleme ve Hesap Açma Yasağının Kalkması
yazılarımıza da göz atabilirsiniz.
Geçmez Hukuk Bürosu