İdarenin yürüttüğü faaliyetler neticesinde hiçbir hukuka aykırılık veya kusur bulunmasa dahi, uğradığınız zararların devlet tarafından tazmin edilebileceğini biliyor muydunuz? İdare hukukunun en önemli güvence mekanizmalarından biri olan kusursuz sorumluluk ilkesi tam olarak nedir ve vatandaşları kamu gücü karşısında nasıl korur?

Modern idare hukukunun gelişim sürecinde, devletin yalnızca güvenlik ve adalet sağlayan “jandarma devlet” anlayışından sıyrılarak vatandaşın refahını hedefleyen “sosyal hukuk devleti” modeline geçiş yapması, idarenin sorumluluk rejimini de köklü bir biçimde dönüştürmüştür. Bu makalemizde, hukuka uygun idari eylem ve işlemler neticesinde bireylerin uğradığı zararların tazminini sağlayan idarenin kusursuz sorumluluğu prensibi, bu prensibin dayandığı temel ilkeler ve tam yargı davalarındaki pratik yansımaları kapsamlı bir hukuki perspektifle incelenecektir.

İdare Hukukunda Sorumluluk Rejiminin Temelleri

İdare hukukunda asıl ve genel kural, idarenin yürüttüğü kamu hizmetlerindeki kuruluş, işleyiş veya personel hatalarından kaynaklanan zararları tazmin etmesi yükümlülüğünü ifade eden “kusur sorumluluğu” (hizmet kusuru) ilkesidir. Kural olarak bir idari makamın tazminat ödemeye mahkûm edilebilmesi için ortada bir hizmet kusurunun bulunması, bir zararın meydana gelmesi ve idarenin kusurlu eylemi ile zarar arasında uygun bir illiyet (nedensellik) bağının kurulabilmesi aranır.

Ancak günümüzde idarenin faaliyet alanı devasa boyutlara ulaşmış, kamu hizmetlerinin sunumu sırasında kullanılan araçlar ve yürütülen teknik faaliyetler oldukça karmaşıklaşmıştır. Bu genişleme, zarar gören vatandaşların idarenin kusurunu ispatlamasını son derece güç, hatta imkânsız hale getirmiştir. İşte bu noktada, mağduriyetlerin giderilmesi ve hak arama hürriyetinin işlevsel kılınması amacıyla “kusursuz sorumluluk” müessesesi devreye girmektedir.

İdarenin Kusursuz Sorumluluğu Nedir?

Kusursuz sorumluluk; idarenin hukuka uygun olarak yürüttüğü eylem, işlem veya kullandığı araçlar neticesinde bir zararın doğması halinde, ortada herhangi bir idari kusur bulunmasa dahi bu zararı tazmin etmekle yükümlü olmasını ifade eden bir kamu hukuku prensibidir.

Önemle altını çizmek gerekir ki; idare hukukunda kusursuz sorumluluk tamamlayıcı (ikincil) niteliktedir. Yargı makamları (İdare ve Vergi Mahkemeleri ile Danıştay), önüne gelen bir uyuşmazlıkta öncelikle idarenin bir hizmet kusuru olup olmadığını inceler. Eğer olayda bir hizmet kusuru tespit edilemezse, mahkeme re’sen (kendiliğinden) kusursuz sorumluluk şartlarının oluşup oluşmadığını değerlendirir.

İspat Yükünün Kalkması ve Sosyal Devlet Vurgusu

Bu ilkenin en büyük işlevi, zarar gören mağdurun üzerindeki “kusuru ispat yükümlülüğünü” ortadan kaldırmasıdır. Anayasamızın 2. maddesinde güvence altına alınan “Sosyal Hukuk Devleti” ilkesinin doğal bir uzantısı olarak, bireylerin idarenin faaliyetleri karşısında ezilmemesi ve oluşan zararın tek bir bireyin omuzlarına yüklenmeyerek topluma paylaştırılması amaçlanmaktadır.

Kusursuz Sorumluluk İlkesinin Hukuki Dayanakları

Klasik idare hukuku doktrininde ve yerleşik Danıştay içtihatlarında, idarenin kusursuz sorumluluğu temel olarak iki ana sütun üzerinde yükselmektedir: Risk İlkesi ve Kamu Külfetleri Karşısında Eşitlik İlkesi.

1. Risk İlkesi (Tehlike Sorumluluğu)

Risk ilkesi (tehlike sorumluluğu); idarenin yürüttüğü bazı faaliyetlerin veya kullandığı araçların doğası gereği bünyesinde normalin ötesinde bir tehlike barındırdığı durumlarda uygulama alanı bulur. İdare, kamu yararını sağlamak adına bu tehlikeli faaliyetleri yürütmekte haklı ve hukuka uygun davranıyor olsa bile, bu faaliyetler nedeniyle bir zarar doğduğunda, hiçbir kusuru olmasa dahi bu zararı karşılamak zorundadır.

Uygulama Alanları:

• Silahlı kuvvetlerin veya emniyet güçlerinin kullandığı patlayıcı maddeler, mühimmatlar ve ağır silahların sebep olduğu zararlar.
• Yol yapım çalışmaları sırasında kullanılan dinamit gibi patlayıcıların çevredeki yapılara verdiği hasarlar.
• Terörle mücadele faaliyetleri sırasında (idarenin bir zafiyeti veya kusuru olmaksızın) sivil vatandaşların uğradığı bedensel veya maddi zararlar (Sosyal Risk İlkesi kapsamında).

Bu hallerde idare, “Gerekli tüm güvenlik önlemlerini almıştım, bir kusurum yoktur.” savunmasıyla tazminat sorumluluğundan kurtulamaz.

2. Kamu Külfetleri Karşısında Eşitlik İlkesi (Fedakarlığın Denkleştirilmesi)

İdare, toplumun genel menfaatini sağlamak amacıyla tamamen hukuka uygun kararlar alabilir ve uygulayabilir. Ancak bu yasal ve haklı idari işlemler, toplumun tamamını etkilemek yerine yalnızca belirli bir kişi veya dar bir zümre üzerinde özel, olağandışı ve ağır bir zarar (külfet) yaratıyorsa, “fedakarlığın denkleştirilmesi” kuralı devreye girer.

Toplumsal bir fayda için katlanılan bu ağır külfetin sadece zarar gören kişinin üzerinde bırakılması, anayasal eşitlik ve adalet anlayışıyla bağdaşmaz.

Örnek Durumlar:

• İdarenin yaptığı hukuka uygun bir üst geçit çalışması neticesinde, yol kenarındaki bir ticari işletmenin girişinin tamamen kapanması ve müşterilerin dükkâna ulaşamaması sebebiyle işletmenin iflasın eşiğine gelmesi.
• Kamu sağlığını korumak amacıyla alınan genel bir karantinaya veya itlaf kararına istinaden, sağlıklı dahi olsa belirli bir bölgedeki hayvanların itlaf edilmesi sonucu üreticinin uğradığı zarar.

Bu gibi durumlarda işlemde hiçbir hukuka aykırılık yoktur; ancak külfetin hakkaniyet gereği kamu bütçesinden (yani tüm toplum tarafından) mağdura ödenmesi gerekir.

Konuya İlişkin Detaylı Hukuki Değerlendirmeler

İdarenin kusursuz sorumluluğuna dayanılarak açılacak bir tam yargı davasında (idari tazminat davası), davacının hizmet kusurunu kanıtlama zorunluluğu bulunmasa da, ispatlanması gereken çok temel unsurlar mevcuttur. Kusursuz sorumluluğun doğabilmesi için; ortada bir idari işlem veya eylem bulunmalı, gerçek ve güncel bir zarar doğmuş olmalı ve en önemlisi illiyet bağı (nedensellik) kurulamalıdır.

İlliyet Bağını Kesen Haller: Kusursuz sorumluluk, idarenin mutlak ve sınırsız bir sigortacı gibi hareket etmesi anlamına gelmez. Eğer meydana gelen zarar;

• Mücbir sebep (önceden öngörülemeyen ve karşı konulamayan doğa olayları, ağır depremler vb.),
• Zarar görenin kendi ağır kusuru (örneğin askeri yasak bölgeye uyarı levhalarına rağmen gizlice ve kasten giren kişinin mayına basması),
• Üçüncü kişinin ağır kusuru,

gibi nedenlerden kaynaklanmışsa illiyet bağı kesilir. İlliyet bağının kesildiği durumlarda, idarenin kusursuz sorumluluğuna gidilemez ve tazminat talepleri mahkemelerce reddedilir. Bu nedenle idari uyuşmazlıklarda illiyet bağının varlığı, davanın esası açısından hayati bir öneme sahiptir.

Sıkça Sorulan Sorular

1. Kusursuz sorumluluk hallerinde idareye karşı açılacak tazminat davasında görevli mahkeme hangisidir?

İdarenin eylem ve işlemlerinden doğan zararların tazmini istemiyle açılacak tam yargı davalarında kural olarak görevli yargı kolu İdari Yargı’dır. Dava, zararı doğuran idari eylem veya işlemin niteliğine ve yapıldığı yere göre yetkili İdare Mahkemelerinde (bazı özel durumlarda Danıştay’da) açılır.

2. Kusursuz sorumluluk davasında idarenin kusurunu ispat etmek zorunda mıyım?

Hayır. Kusursuz sorumluluk ilkesinin varlık amacı zaten budur. Vatandaşın idarenin iç işleyişindeki bir kusuru (hizmet kusurunu) ispatlaması zor veya imkansız olduğundan; ortada bir idari faaliyetin, bir zararın ve bu ikisi arasında nedensellik bağının (illiyet) bulunduğunu ispatlamanız tazminat hakkınızın doğması için kural olarak yeterlidir.

3. Doğal afetler (deprem, sel) idarenin kusursuz sorumluluğunu doğurur mu?

Kural olarak doğal afetler hukukta “mücbir sebep” sayılır ve nedensellik bağını kestiği için idarenin sorumluluğunu ortadan kaldırır. Ancak Danıştay içtihatlarına göre; fay hattı üzerine imar izni verilmesi, dere yatağına yapılaşmaya göz yumulması gibi durumlarda idarenin “hizmet kusuru” doğacağından, mücbir sebep savunması idareyi sorumluluktan kurtarmaz. Burada kusursuz sorumluluk değil, doğrudan kusur sorumluluğu devreye girer.

4. Devletin yaptığı yol çalışması yüzünden dükkânımın cirosu düştü, tazminat alabilir miyim?

Eğer çalışma geçici bir süreliğine yapılıyor ve genel hayatın olağan akışı içinde katlanılabilir seviyedeyse idarenin sorumluluğu doğmayabilir. Ancak çalışma kalıcı olarak dükkânınızın fiziki konumunu bozmuş, emsallerinize göre sadece sizin işletmenize ağır, özel ve olağandışı bir külfet yüklemişse “Kamu Külfetleri Karşısında Eşitlik İlkesi” gereği kusursuz sorumluluk kapsamında zararın tazmini talep edilebilir.

5. Terör olaylarında zarar gören vatandaşların zararı hangi ilke kapsamında karşılanır?

İdarenin terör olaylarını önlemede somut bir hizmet kusuru yoksa bile, “Sosyal Risk İlkesi” kapsamında vatandaşların uğradığı bedensel veya maddi zararlar kusursuz sorumluluk prensipleri çerçevesinde devlet tarafından tazmin edilir. Ayrıca bu konu, 5233 sayılı Terör ve Terörle Mücadeleden Doğan Zararların Karşılanması Hakkında Kanun ile özel olarak da düzenlenmiştir.

İlgili yazılarımız:

• Şüpheden Sanık Yararlanır İlkesi Nedir ve Yargılamanın Seyrini Nasıl Etkiler?
• Suçta ve Cezada Kanunilik İlkesi Nedir ve Yargılamanın Seyrini Nasıl Etkiler?
• Kusur İlkesi Nedir ve Yargılamanın Seyrini Nasıl Etkiler?
• Medeni Usul Hukukunda Teksif İlkesi Nedir ve Yargılamanın Seyrini Nasıl Etkiler?

Geçmez Hukuk Bürosu