Bugünkü yazımızda ”Evlilik birliği hangi şartlarda geçerli olarak kurulur? Şartlara aykırılık halinde evlilik her durumda geçerli sayılır mı?” sorularını cevaplandıracağız.
Aile kurumu, hem toplumsal yapı hem de hukuk düzeni bakımından temel ve vazgeçilmez bir öneme sahiptir. Bu nedenle Türk hukukunda evlilik birliğinin kurulması, tarafların serbest iradelerine bırakılmakla birlikte belirli şekil ve ehliyet şartlarına bağlanmıştır. Türk Medeni Kanunu (“TMK”), evliliğin kurulabilmesi için aranan bu şartları sınırlı sayıda (numerus clausus) düzenlemiş; söz konusu şartlara uyulmamasının hukuki sonuçlarını ise farklı yaptırımlarla güvence altına almıştır.
Bu çalışmada, evliliğin kurulmasına ilişkin kurucu unsurlar, bu unsurların yokluğu halinde ortaya çıkan yokluk hali ve uygulamada karşılaşılan hukuki sonuçlar ayrıntılı biçimde ele alınmaktadır.
Evliliğin Hukuki Niteliği ve Korunması
Evlilik, yalnızca iki birey arasında kurulan özel bir birliktelik değil; aynı zamanda toplumun devamlılığı açısından kamu düzeniyle doğrudan bağlantılı bir hukuki kurumdur. Bu yönüyle evlilik birliği, tarafların iradelerine dayansa da tam anlamıyla serbest bırakılmış bir sözleşme niteliği taşımaz. TMK, evliliğin kurulması aşamasında hem tarafların iradelerini hem de kamu düzenini korumayı amaçlayan emredici hükümler öngörmüştür.
Evliliğin Geçerlilik Şartları
Tarafların Serbest ve Uyumlu İrade Beyanı
Türk hukukuna göre evliliğin geçerli olarak kurulabilmesi için, farklı cinsiyete sahip tarafların evlenme iradelerini özgür ve açık bir şekilde ortaya koymaları gerekir. Bu irade beyanının;
- Aynı anda,
- Aynı mekânda,
- Evlendirme memurunun huzurunda
açıklanması zorunludur.
Yetkili Evlendirme Memuru Önünde Yapılma Şartı
Evlilik, ancak yetkili evlendirme memuru önünde gerçekleştirildiğinde hukuken geçerlilik kazanır. Belediyenin bulunduğu yerlerde belediye başkanı veya görevlendirdiği memur, köylerde ise muhtar evlendirme memuru sıfatını taşır. Evlendirme memurunun tarafların irade beyanlarını kabul ettiğini açıklaması, kurucu değil açıklayıcı niteliktedir; zira evlilik, tarafların iradelerinin usulüne uygun biçimde açıklanmasıyla kurulmuş olur.
Dini Törenin Hukuki Niteliği
TMK’da aranan şekil şartları dışında gerçekleştirilen irade açıklamaları, hukuk düzeni tarafından evlilik olarak tanınmaz. Bu bağlamda yalnızca dini törenle yapılan birliktelikler, evlilik birliği olarak kabul edilmez. Dini tören;
- Evliliğin kurulması için gerekli değildir,
- Hukuki sonuç doğurmaz,
- Tarafların dini ve toplumsal değerleri çerçevesinde anlam ifade eder.
Dolayısıyla dini tören yapılmış olsa dahi, TMK’da öngörülen resmi şekil şartları yerine getirilmediği sürece hukuken bir evlilikten söz edilemez.
Evlilikte Geçersizlik Halleri
TMK, evliliğin kuruluş aşamasındaki aykırılıkların her birini aynı hukuki sonuca bağlamamıştır. Aykırılığın niteliğine göre farklı yaptırımlar öngörülmüştür. Bu kapsamda evliliğin geçersizliği üç ana başlık altında incelenir:
- Evliliğin yok hükmünde olması
- Evliliğin mutlak butlanla sakatlanması
- Evliliğin nisbi butlanla sakatlanması
(Bu çalışmada ağırlıklı olarak yokluk hali ele alınmaktadır.)
Evliliğin Yok Hükmünde Olması
Yokluk Kavramı
Evliliğin yok hükmünde olması, TMK’da öngörülen kurucu unsurlardan birinin veya birkaçının hiç gerçekleşmemesi halinde söz konusu olur. Yokluk halinde, ortada hukuken var kabul edilen bir evlilik bulunmaz; başka bir ifadeyle evlilik baştan itibaren hiç doğmamış sayılır.
Yokluk Halinin Hukuki Sonuçları
Evlilik yok hükmünde ise;
- Boşanma davası açılmasına gerek yoktur,
- Evlilik hukuken hiç kurulmamış kabul edilir,
- Hakim tarafından tespit edilmesi mümkündür.
Bu durumda açılabilecek dava, boşanma davası değil, evliliğin yokluğunun tespitine ilişkin bir tespit davasıdır. Uygulamada bu tür davalara nadiren rastlanmakla birlikte, taraflar arasında uyuşmazlık çıkması halinde hukuken başvurulabilir.
Hakimin Re’sen İnceleme Yetkisi
Yokluğun tespiti amacıyla açılan davalarda hakim, yalnızca tarafların ileri sürdüğü eksikliklerle bağlı değildir. Dosya kapsamında başka bir kurucu unsur eksikliği tespit edilirse, hakim bunu re’sen dikkate almak ve değerlendirmek zorundadır. Bu yönüyle yokluk hali, kamu düzeniyle doğrudan ilişkilidir.
Sıkça Sorulan Sorular
Evlilik her şekil eksikliğinde yok mu sayılır?
Hayır. Her şekil veya şart eksikliği evliliğin yokluğu sonucunu doğurmaz. Kurucu unsurların hiç gerçekleşmemesi halinde yokluk söz konusu olur; bazı eksiklikler mutlak veya nisbi butlan kapsamında değerlendirilir.
Yok hükmünde olan evlilikte boşanma davası açılabilir mi?
Hayır. Yok hükmünde olan bir evlilikte hukuken evlilik hiç kurulmadığı için boşanma davası açılamaz. Açılabilecek dava yalnızca yokluğun tespitine ilişkindir.
Dini nikâh tek başına evlilik sayılır mı?
Hayır. Yalnızca dini törenle yapılan birliktelikler TMK açısından evlilik olarak kabul edilmez ve hukuki sonuç doğurmaz.
Evlendirme memurunun beyanı evliliği kurar mı?
Hayır. Evlendirme memurunun beyanı kurucu değil, açıklayıcı niteliktedir. Evlilik, tarafların usulüne uygun irade açıklamalarıyla kurulur.
Geçmez Hukuk Bürosu