Hukuk yargılamasında tarafların uyuşmazlığı anlaşma yoluyla sona erdirdiği sulh sözleşmesi, her durumda kesin ve geri dönülmez bir sonuç mu doğurur? Yoksa belirli şartların varlığı halinde sulhün iptali ya da geçersizliği ileri sürülebilir mi?
Bu sorular, özellikle devam eden yargılamalarda sulh iradesinin ortaya konulmasının ardından taraflardan birinin bu iradeden dönmek istemesi halinde büyük önem taşımaktadır.
Sulh Sözleşmesinin Hukuki Niteliği Ve Kapsamı
Sulh, görülmekte olan bir davada tarafların karşılıklı fedakârlıkta bulunarak uyuşmazlığı kısmen veya tamamen sona erdirmeleri amacıyla yaptıkları anlaşmadır. Bu anlaşma, mahkeme huzurunda yapılabileceği gibi mahkeme dışında da düzenlenebilir.
Mahkeme dışında yapılan sulh sözleşmesinin duruşmaya sunulması ve hâkim tarafından onaylanarak tutanağa geçirilmesi halinde ise bu belge, mahkeme içi sulh niteliği kazanır ve yargılamayı doğrudan etkileyen sonuçlar doğurur.
Mahkeme Dışı Ve Mahkeme İçi Sulh Ayrımı
Mahkeme Dışı Sulh
Tarafların kendi aralarında imzaladığı ve mahkemeye sunmadıkları sulh sözleşmeleridir. Tek başına yargılamayı sona erdirmez.
Mahkeme İçi Sulh
Mahkemeye sunulan ve duruşma tutanağına geçirilen sulh, HMK kapsamında kesin hüküm sonuçlarını doğuran bir yargısal işlem niteliği kazanır.
Bu noktada, sulh protokolünün duruşma tutanağına eklenmesi yeterli görülmekte; ayrıca tüm metnin tutanağa geçirilmesi zorunlu olmamakla birlikte, okunduğunun ve tarafların iradesinin tutanağa yansıtılması gerekmektedir.
Sulh Sözleşmesinden Dönmek Veya İptalini İstemek Mümkün Müdür?
Sulh sözleşmesi, hukuki niteliği itibarıyla Türk Borçlar Kanunu kapsamında bir sözleşme olarak kabul edilir. Bu nedenle geçerliliği ve sonuçları, sözleşmeler hukukuna ilişkin genel kurallara tabidir.
İrade Sakatlığı Halleri
Taraflardan birinin sulh iradesi;
- Hata
- Hile
- Korkutma
gibi sebeplerle sakatlanmışsa, sulh sözleşmesinin iptali gündeme gelebilir.
Aşırı Yararlanma (Gabin)
Taraflardan biri diğerinin zor durumda olmasından faydalanarak açık bir orantısızlık yaratmışsa, TBK kapsamında gabin hükümleri uygulanarak sulhün iptali talep edilebilir.
Mahkeme Sürecine Etkisi: Sulhten Dönmek Davayı Nasıl Etkiler?
Sulh sözleşmesi mahkemeye sunulduğunda hâkim, tarafların iradesine göre iki şekilde karar verir:
- Taraflar sulhe göre karar verilmesini isterse, mahkeme sulh doğrultusunda karar verir.
- Taraflar sulhe göre karar verilmesini istemezse, mahkeme “karar verilmesine yer olmadığına” hükmeder.
Bu nedenle sulh, yargılamayı doğrudan sona erdiren güçlü bir usul işlemidir.
Ancak taraflardan biri sulhten dönmek isterse, bu talep aynı dava içinde değil, ayrı bir yargılama konusu olarak ileri sürülmelidir.
Sulh Sözleşmesinin İptali İçin Hangi Mahkeme Görevlidir?
Sulh sözleşmesine ilişkin uyuşmazlıklar, esas davaya bakan mahkeme tarafından değil; ayrı bir dava konusu olarak görevli ve yetkili mahkeme tarafından incelenir.
Çünkü sulhün geçerliliği, esas uyuşmazlığın konusu değil; bağımsız bir sözleşmesel ilişkinin değerlendirilmesini gerektirir.
Bu nedenle;
- Sulhün iptali
- Sulhün geçersizliği
- Sulhten dönme
gibi iddialar ayrı bir dava ile ileri sürülmelidir.
Hukuki Değerlendirme
Sulh sözleşmesi, hem usul hukuku hem de borçlar hukuku sonuçları doğuran karma nitelikli bir hukuki işlemdir. Bu nedenle her somut olayda:
- Sulh iradesinin geçerliliği
- Tarafların serbest iradesi
- Sözleşmenin kurulma koşulları
- İrade sakatlığı olup olmadığı
ayrıntılı şekilde değerlendirilmelidir.
HMK m. 315 de açıkça, irade bozukluğu veya aşırı yararlanma halinde sulhun iptalinin istenebileceğini düzenleyerek bu hukuki imkânı açıkça tanımaktadır.
Sıkça Sorulan Sorular
Sulh sözleşmesinden tek taraflı olarak dönülebilir mi?
Genel olarak sulh sözleşmesi bağlayıcıdır. Ancak irade sakatlığı veya gabin varsa iptal davası açılabilir.
Mahkeme huzurunda yapılan sulh kesin hüküm gibi midir?
Evet. HMK kapsamında mahkeme içi sulh, kesin hüküm sonuçları doğurur.
Sulh sözleşmesinin iptali hangi durumlarda mümkündür?
Hata, hile, korkutma ve aşırı yararlanma gibi irade sakatlığı hallerinde mümkündür.
Sulh olduktan sonra aynı dava devam eder mi?
Hayır. Sulh, davayı sona erdirir ve yargılamayı bitirir.
Sulh iptali için ayrı dava açmak gerekir mi?
Evet. Sulhün iptali veya geçersizliği ayrı bir dava konusu yapılmalıdır.
Mahkeme sulhü kabul etmek zorunda mıdır?
Tarafların iradesine göre hareket eder; sulh kabul edilirse buna göre karar verir, aksi halde karar verilmesine yer olmadığına hükmeder.
Geçmez Hukuk Bürosu