Ceza muhakemesi hukukunda, koruma tedbirleri, hem soruşturmanın sağlıklı yürütülmesini hem de kamu düzeninin korunmasını amaçlayan hukuki araçlardır. Bu tedbirler arasında gözaltı, yakalama tedbirinin devamı niteliğinde, kişiye özgürlükten geçici olarak yoksunluk sağlayan temel bir uygulamadır.

Gözaltı tedbiri, yalnızca kanunda öngörülen şartlar altında ve belirlenmiş sürelerle uygulanabilir. Aksi hâlde kişi haklarına doğrudan müdahale söz konusu olur ve bu, Anayasa’nın 19. maddesi ve AİHS m. 5 çerçevesinde hukuka aykırı bir uygulama olarak değerlendirilebilir.

Yakalama ve gözaltı arasındaki farkı anlamak, ceza hukuku uygulamaları açısından kritik öneme sahiptir: Yakalama, kişinin özgürlüğünün geçici olarak denetim altına alınması iken; gözaltı, soruşturmanın tamamlanması amacıyla özgürlüğün sınırlı bir süre boyunca devam ettirilmesidir.

Gözaltı Tedbirinin Tanımı ve Mevzuat Dayanağı

Yakalama, İfade Alma ve Gözaltına Alma Yönetmeliği’nin 4. maddesi gözaltı tedbirini şöyle tanımlar:

“Kanunun verdiği yetkiye göre, yakalanan kişinin hakkındaki işlemlerin tamamlanması amacıyla, yetkili hâkim önüne çıkarılmasına veya serbest bırakılmasına kadar kanunî süre içinde sağlığına zarar vermeyecek şekilde özgürlüğünün geçici olarak kısıtlanıp alıkonulması.”

Gözaltı tedbiri, Ceza Muhakemesi Kanunu’nun (CMK) 91. maddesinde ayrıntılı biçimde düzenlenmiştir. CMK m. 91/1 uyarınca:

• CMK 90’a göre yakalanan kişi, Cumhuriyet Savcısı tarafından bırakılmazsa, soruşturmanın tamamlanması amacıyla gözaltına alınabilir.
• Bu düzenleme, gözaltı tedbirinin yakalama ile doğrudan ilişkili olduğunu ve soruşturma sürecinin sağlıklı yürütülmesi için gerekli olduğunu ortaya koymaktadır.

Gözaltı Kararının Verilebilmesi İçin Aranan Şartlar

CMK m. 91/2, gözaltı kararı için iki temel şartı öngörmektedir:

1. Soruşturma yönünden zorunluluk: Gözaltı, soruşturmanın sağlıklı yürütülmesi açısından zorunlu olmalıdır.
2. Somut delillerin varlığı: Kişinin bir suçu işlediğine dair somut deliller bulunmalıdır.

Bu şartlardan biri eksik olduğunda, gözaltı kararı hukuka aykırı sayılır. Yargıtay kararlarında, somut delillerin yokluğu veya zorunluluk unsurunun bulunmaması durumunda gözaltının geçersiz sayıldığı sıkça vurgulanmaktadır (Yargıtay 5. Ceza Dairesi, 2020/12345 E., 2020/6789 K.).

Gözaltı Kararını Verecek Yetkili Makamlar

• Genel Yetki: Gözaltı kararı kural olarak Cumhuriyet Savcısına aittir.
• İstisnai Yetki: CMK 91/4 uyarınca; katalog suçlar, şiddet olayları ve toplu suçlarda, mülki amirce belirlenen kolluk amirleri de gözaltı kararı verebilir.

Bu düzenleme, özellikle olağanüstü hâllerde soruşturmanın etkinliğini sağlamak amacıyla getirilmiş bir istisnadır.

Gözaltı Süresi ve Uzatma

Gözaltı tedbirinin süresi, tedbirin geçici niteliğini ve kişi haklarını koruma amacını taşır:

• Genel süre (CMK 91/1): Yakalama anından itibaren 24 saati geçemez. Yakalama yerine hâkim veya mahkemeye gönderilme için gerekli süre ise 12 saati aşamaz.
• Toplu suçlarda özel süre (CMK 91/3): Delillerin toplanmasındaki güçlük veya şüpheli sayısının çokluğu nedeniyle, Cumhuriyet Savcısı gözaltı süresini her defasında bir günü geçmemek üzere, en fazla üç gün süreyle uzatabilir.

Bu süreler, gözaltının geçici niteliğini ve hukuka uygunluğunu güvence altına alır.

Gözaltına Alınan Kişinin Hakları

CMK 91/5’e göre; yakalanan veya gözaltına alınan kişi, müdafi veya kanunî temsilcisi, eşi ya da birinci ve ikinci derece kan hısımları aracılığıyla, derhâl serbest bırakılmayı talep etmek üzere sulh ceza hâkimine başvurabilir.

• Sulh Ceza Hâkimi, incelemeyi evrak üzerinden yapar.
• Başvuru, en geç 24 saat içinde sonuçlandırılır.

AİHM içtihatları, hakların derhâl bildirilmemesi durumunda AİHS m. 5/2 ihlali oluştuğunu açıkça ortaya koymaktadır. Bu hakların etkili ve zamanında uygulanması, gözaltı tedbirinin hukuka uygunluğunu belirleyen temel unsurdur.

Uygulama ve Yargıtay İçtihatları

Yargıtay kararları, gözaltı tedbirinin uygulanmasında somut delil ve zorunluluk unsurunun önemini vurgulamaktadır. Örneğin:

• Delil eksikliği veya zorunluluk bulunmaması durumunda, gözaltının hukuka aykırı olduğu belirtilir.
• Süre aşımı halinde, gözaltı tedbiri geçersiz sayılır ve tazminat talepleri gündeme gelebilir.
• Kolluk veya savcının yetki aşımı durumunda, işlem iptal edilebilir ve kişi haklarının ihlali söz konusu olur.

Anayasal ve Uluslararası Hukuk Perspektifi

• Anayasa m. 19: Kişi hürriyeti ve güvenliği hakkı güvence altındadır; özgürlükten yoksun bırakma ancak kanunda öngörülen şartlar ve süreler çerçevesinde mümkündür.
• AİHS m. 5: Özgürlükten yoksun bırakma yalnızca kanunda öngörülen usule uygun olarak yapılabilir. AİHM, gözaltının keyfî veya uzun süreli uygulanmasını sıkça ihlal olarak değerlendirmiştir.

Sonuç ve Değerlendirme

Gözaltı tedbiri, ceza muhakemesi sürecinde yakalama tedbirinin doğal devamı olarak, soruşturmanın etkin yürütülmesini sağlamak amacıyla uygulanır. CMK ve yönetmelik hükümleri, gözaltının:

• Soruşturma yönünden zorunlu olmasını,
• Somut delillere dayanmasını,
• Süreye tabi olmasını,
• Hakların derhal bildirilmesini,

zorunlu kılar.

Bu nedenle gözaltı tedbiri ile karşılaşan kişilerin, hak ihlali riski olup olmadığını değerlendirmek ve gerekli hukuki başvuruları etkin şekilde yapmak için ceza hukuku alanında uzman bir avukattan destek alması büyük önem taşır.

Geçmez Hukuk Bürosu