Çek, kambiyo senetlerinden biri olarak ticari hayatta önemli bir ödeme aracı olup, nakit para taşımanın zorluklarını aşmak amacıyla yaygın şekilde kullanılmaktadır. Hukuki niteliği itibarıyla kıymetli evrak kapsamında değerlendirilen çek, özel ve sıkı kanuni şartlara tabidir. Emre, nama veya hamiline yazılabilmesi nedeniyle, çekin ibraz süresi ve buna bağlı hukuki sonuçlar önem arz etmektedir. Bu yazımızda, çekin ibraz süresi ve sürenin geçirilmesinin çek üzerinde doğurduğu hukuki sonuçlar detaylı şekilde incelenecektir.
Çekin Hukuki Niteliği ve Düzenleniş Türleri
Çek, Türk Ticaret Kanunu (TTK) tarafından özel havale senedi olarak tanımlanmış olup, ticari hayatta likiditenin sağlanmasında kritik rol oynamaktadır. Çekin düzenleniş şekli; emre, nama veya hamiline yazılabilme olanağı bakımından farklılık göstermektedir. Düzenleniş türü, ibraz süresi geçtikten sonra ortaya çıkan hukuki sonuçlar bakımından belirleyici niteliktedir.
İbraz Süresi ve Kanuni Düzenlemeler
İbraz Süresinin Önemi
Çekin ödeme aracı olarak işlev görebilmesi için belirlenmiş olan ibraz süresi içinde muhataba (ödeme yapacak bankaya) ibraz edilmesi gerekmektedir. Bu sürelerin geçirilmesi, çekin kambiyo senedi vasfını kaybetmesine ve farklı hukuki sonuçların doğmasına yol açar.
Türk Ticaret Kanunu’nda İbraz Süresi
Türk Ticaret Kanunu’nun 796. maddesi çerçevesinde çekin ibraz süreleri aşağıdaki şekilde düzenlenmiştir:
- Çek, düzenlendiği yerde ödenecekse, on gün içinde muhataba ibraz edilmelidir.
- Düzenlenme yeri dışında bir yerde ödenecekse, bir ay içinde ibraz zorunludur.
- Ödeme yerinin, düzenlenme yeri ile aynı kıtada bulunması halinde ibraz süresi bir ay, farklı kıtalarda bulunması halinde ise üç ay olarak öngörülmüştür.
Bu süreler, çekte belirtilen düzenlenme tarihinin ertesi gününden başlamakta olup, hak düşürücü niteliktedir.
İbraz Süresinin Hak Düşürücü Niteliği ve Re’sen Denetim
İbraz süreleri hak düşürücü olduğundan, muhatap bankalar ve ödeme yerleri bu süreleri re’sen takip etmek ve sürenin geçirilip geçirilmediğini herhangi bir talebe bağlı olmaksızın kontrol etmek zorundadır. İbraz süresi geçen çekler, kambiyo senedi özelliklerini yitirir ve bankanın ödeme yapıp yapmamakta takdir yetkisi doğar.
İbraz Süresinin Geçirilmesinin Hukuki Sonuçları
Bankanın Ödeme Yükümlülüğünün Ortadan Kalkması
İbraz süresi geçen çek, kambiyo senedi olmaktan çıkar. Dolayısıyla, muhatap banka çek bedelini ödeme yükümlülüğünden kurtulur. Bankanın bu noktada seçimlik hakkı bulunmaktadır; ödeme yapabilir veya yapmayabilir.
Keşidecinin Çekten Cayma Hakkının Doğması
İbraz süresinin geçirilmesiyle keşideci, çekten cayma hakkını kazanır. Bu hak, keşidecinin lehtar ya da hamiline yapılmış ödemeyi geri istemesine olanak verir. Böylece çek, kambiyo senedi vasfını yitirir.
Kambiyo Senedi Niteliğinin Kaybı ve Hukuki Takip Yolları
İbraz süresi geçtikten sonra çek;
- Kambiyo senetlerine özgü icra takibi yoluyla takip edilemez,
- Ciro veya teslim yoluyla devredilemez,
- Hamil veya lehtar alacağını sadece genel borç ilişkisine dayanarak talep edebilir.
Bu durum, alacaklıların hukuki konumunu önemli ölçüde sınırlar.
Mücbir Sebepler ve İbraz Süresi
Hamil veya lehtarın ibraz süresini mücbir sebepler nedeniyle kaçırması halinde, TTK’nın ilgili hükümleri uygulanır. Mücbir sebep halleri, ibraz süresinin hak düşürücü etkisini ortadan kaldırabilir.
Yargıtay Kararları Işığında İbraz Süresi Geçirilmesi
Yargıtay, çekin ibraz süresinin kaçırılması konusunda birçok karar vermiştir. Öne çıkan bazı kararlar aşağıda özetlenmiştir:
- Yargıtay 19. Hukuk Dairesi, 2012/9780 E., 2012/17758 K., 26.11.2012 T. Mahkeme, çekin süresinde ibraz edilmemesi halinde, keşideci ve cirantaların kambiyo senedinden doğan haklarını ileri süremeyeceklerini, bu durumda ancak genel borç ilişkisine dayanarak talepte bulunulabileceğini vurgulamıştır.
- Yargıtay 12. Hukuk Dairesi, 2016/1572 E., 2017/7215 K., 4.5.2017 T. Çekin ibraz süresi geçtikten sonra kambiyo senedi vasfını kaybetmesi nedeniyle, adi havale niteliğine dönüştüğünü ve buna dayanılarak yapılan takiplerde zamanaşımının artık TTK m. 814’e değil genel hükümlere göre hesaplanacağını belirtmiştir. Böylece zamanaşımı süresi 10 yıl olarak uygulanmaktadır.
Bu kararlar, çekin ibraz süresi ve sonrasında doğan hukuki sonuçlar bakımından uygulamada önemli yol gösterici mahiyettedir.
Sonuç ve Öneriler
Çek, ticari hayatta etkin ve güvenilir bir ödeme aracı olabilmesi için kanuni ibraz sürelerine riayet edilmesi zorunludur. İbraz süresinin geçirilmesi durumunda çekin kambiyo senedi niteliği sona ermekte, alacaklıların takip hakları sınırlandırılmaktadır. Bu nedenle;
- Çek sahipleri ve lehtarlar, ibraz süresi içinde ödemeyi talep etmeye özen göstermeli,
- Bankalar, ibraz sürelerini re’sen kontrol ederek ödeme yapma yükümlülüğünü doğru şekilde belirlemeli,
- Mücbir sebep durumları dikkatle değerlendirilmelidir.
Aksi halde, süresinde ibraz edilmeyen çeklerin yol açacağı hukuki riskler taraflar açısından mağduriyet yaratabilir.
Geçmez Hukuk Bürosu