Bu çalışmada, 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu’nun (TCK) 31. maddesinin 1. fıkrası uyarınca fiili işlediği sırada henüz 12 yaşını doldurmamış çocukların cezai sorumluluğunun bulunmaması esası ile bu durumun hukuki sonuçları ele alınmaktadır. Makalede; ceza sorumluluğunun mutlak yokluğu hali, soruşturma ve kovuşturma yasağı, TCK m. 56 yollamasıyla 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu (ÇKK) m. 11 ve m. 5 çerçevesinde “çocuklara özgü güvenlik tedbirleri” olarak uygulanan koruyucu ve destekleyici tedbirlerin (danışmanlık, eğitim, bakım, sağlık, barınma ve aileye teslim) hukuki rejimleri akademik, normatif ve çocuk hakları hukuku perspektifinden detaylıca incelenmektedir.
Giriş Ve Problemâtik
Fiili işlediği esnada 12 yaşını doldurmamış (0-12 yaş grubu) bir çocuğun suça sürüklenmesi durumunda, ceza adalet sisteminin cezalandırıcı (retributive) bir ceza yaptırımı yerine onarıcı ve eğitici (rehabilitative) koruyucu tedbirleri esas almasının hukuki, anayasal ve uluslararası dayanakları nelerdir?
Çocuk ceza adalet sisteminin (juvenile justice) temel ilkesi, yetişkinlerden farklı olarak çocukların gelişimsel süreçlerini, algılama ve davranışlarını yönlendirme yeteneklerini gözetmek; cezalandırmaktan ziyade çocuğu topluma kazandırmaktır. Birleşmiş Milletler Çocuk Haklarına Dair Sözleşme ve ulusal mevzuatımız, ceza ehliyetinin tespiti bakımından yaş gruplarına göre kademeli bir sorumluluk rejimini benimsemiştir.
Türk Ceza Kanunu’nun 31. maddesinde çocukluk dönemi üç ana yaş grubuna bölerek tanzim olunmuştur:
- 0 – 12 Yaş Grubu (TCK m. 31/1): Ceza sorumluluğunun mutlak olarak bulunmadığı yaş dönemi.
- 12 – 15 Yaş Grubu (TCK m. 31/2): Algılama ve yönlendirme yeteneğinin (sezk ve idrak) araştırıldığı yaş dönemi.
- 15 – 18 Yaş Grubu (TCK m. 31/3): Ceza sorumluluğunun bulunduğu ancak cezada indirim yapıldığı yaş dönemi.
Bu çalışmanın odağını oluşturan 0-12 yaş grubu, fiili işlediği sırada henüz 12 yaşını ikmal etmemiş çocukları kapsar. Kanun koyucu bu gruptaki çocukların işlediği haksızlıklar bakımından kusur yeteneğinin tamamen bulunmadığını kanuni bir karine (praesumptio iuris et de iure) olarak kabul etmiş; hakklarında ceza kovuşturması yapılmasını yasaklamıştır.
12 Yaşından Küçüklerde Ceza Sorumluluğunun Mutlak Yokluğu Ve Usuli Sonuçları (TCK M. 31/1)
5237 sayılı TCK m. 31/1 açık ve net bir emredici hüküm ihtiva etmektedir:
5237 Sayılı Türk Ceza Kanunu – Madde 31/1:
“Fiili işlediği sırada oniki yaşını doldurmamış olan çocukların ceza sorumluluğu yoktur. Bu kişiler hakkında, ceza kovuşturması yapılamaz; ancak, çocuklara özgü güvenlik tedbirleri uygulanabilir.”
| 0-12 YAŞ GRUBU ÇOCUKLARDA İŞLENEN SUÇLARIN USULİ SEYRİ |
|---|
|
1. Kusur Yeteneği: İspata gerek olmaksızın MUTLAK OLARAK YOKTUR. |
|
2. Soruşturma Safhası: C. Başsavcılığı KOVUŞTURMAYA YER OLMADIĞINA (KYOK) karar verir. Çocuk şüpheli sıfatıyla sorgulanamaz. |
|
3. Kovuşturma Safhası: Yanlışlıkla dava açılmışsa MAHKÛMİYET VERİLEMEZ; ceza verilmesine yer olmadığına karar verilir. |
|
4. Yaptırım Rejimi: Hapis veya adli para cezası verilemez. Yalnızca “Çocuklara Özgü Güvenlik Tedbirleri” uygulanabilir. |
Çocuğun fiili işlediği andaki biyolojik yaşı esas alınır. Fiil işlendiği sırada 11 yaşında olan bir çocuk, yargılama veya soruşturma aşamasında 13 yaşına bassa dahi, TCK m. 31/1 hükmünden yararlanmaya devam eder. Kusur yeteneğinin yokluğu sebebiyle suçun hukuki yapısında kusur unsuru gerçekleşmez; bu durum suçun cezalandırılabilirliğini ortadan kaldırır.
Çocuklara Özgü Güvenlik Tedbirlerinin Normatif Altyapısı (TCK M. 56 Ve ÇKK M. 11)
Ceza sorumluluğunun bulunmaması, çocuğun devletin koruma ve denetim şemsiyesinin tamamen dışına çıkarılması anlamına gelmez. Aksi durum, suça süröklenen veya tehlike altında olan çocuğun tekrar suça itilmesine yol açabilir.
| GÜVENLİK TEDBİRLERİNİN NORMATİF ZİNCİRİ |
| ⬇️ |
|
TCK m. 56 (GENEL GÖNDERME HÜKMÜ)
“Çocuklara özgü güvenlik tedbirlerinin neler olduğu ilgili kanunda gösterilir.” |
| ⬇️ |
|
ÇKK m. 11 (KAVRAMSAL EŞİTLİK HÜKMÜ)
“Bu Kanundaki koruyucu ve destekleyici tedbirler, suça sürüklenen ve ceza sorumluluğu olmayan çocuklar bakımından güvenlik tedbiridir.” |
| ⬇️ |
|
ÇKK m. 5 (SOMUT TEDBİR KATALOĞU)
Danışmanlık, Eğitim, Bakım, Sağlık, Barınma, Aileye Teslim |
TCK m. 56’nın yollamasıyla devreye giren 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu’nun 11. maddesi, suça sürüklenen ve ceza sorumluluğu bulunmayan (0-12 yaş) çocuklar bakımından kanunda sayılan koruyucu ve destekleyici tedbirlerin doğrudan birer “Çocuklara Özgü Güvenlik Tedbiri” niteliği taşıdığını emretmektedir.
Çocuk Koruma Kanunu M. 5 Kapsamındaki Koruyucu Ve Destekleyici Tedbir Kataloğu
5395 sayılı ÇKK’nın 5. maddesinde tanzim olunan koruyucu ve destekleyici tedbirler, çocuğun öncelikle kendi aile ortamı içinde gelişimini tamamlamasını, tehlikelerden arındırılmasını ve rehabilite edilmesini hedefleyen pedagojik ve hukuki önlemlerdir.
| ÇKK m. 5 TEDBİR TİPLERİ | ||
|---|---|---|
|
DANIŞMANLIK (ÇKK m.5/a) |
EĞİTİM (ÇKK m.5/b) |
BAKIM (ÇKK m.5/c) |
| ↓ | ↓ | ↓ |
|
SAĞLIK (ÇKK m.5/d) |
BARINMA (ÇKK m.5/e) |
AİLEYE TESLİM (ÇKK m.5/3) |
Danışmanlık Tedbiri (ÇKK m. 5/1-a)
Çocuğun bakımından sorumlu olan kimselere (anne, baba, vasi) çocuk yetiştirme konusunda; çocuğa ise eğitim ve kişisel gelişim süreçlerinde karşılaştığı sorunların çözümü yolunda rehberlik ve danışmanlık hizmeti sunulmasıdır. Sosyal çalışma görevlileri vasıtasıyla yürütülür.
Eğitim Tedbiri (ÇKK m. 5/1-b)
Çocuğun bir eğitim kurumuna gündüzlü veya yatılı olarak devam etmesini; meslek veya sanat edinmesi amacıyla kurslara yönlendirilmesini, kamuya veya özel sektöre ait bir işyerine yerleştirilmesini kapsar. Çocuğun suça yönelmesindeki en temel etkenlerden biri olan eğitimsizlik/boşta kalma olgusunu bertaraf etmeyi amaçlar.
Bakım Tedbiri (ÇKK m. 5/1-c)
Çocuğun bakımından sorumlu veli veya vasisinin herhangi bir sebeple (ölüm, hastalık, cezaevinde olma, terk, ihmal ve istismar) görevini yerine getirememesi halinde uygulanır. Çocuk; resmi veya özel bakım yurtlarına (sevgi evleri, çocuk evleri kompleksleri) yerleştirilir veya koruyucu aile hizmetinden yararlandırılır.
Sağlık Tedbiri (ÇKK m. 5/1-d)
Çocuğun fiziksel ve ruhsal sağlığının korunması, geliştirilmesi ve tedavisi için gerekli tıbbi bakım ve rehabilitasyondur. Özellikle bağımlılık yapan maddeleri (uçucu/uyuşturucu madde) kullanan suça sürüklenmiş çocukların arındırılması ve tedavilerinin yapılması bu tedbir kapsamındadır.
Barınma Tedbiri (ÇKK m. 5/1-e ve m. 5/2)
Barınma yeri olmayan çocuklu kimselere veya hayatı tehlikede olan hamile kadınlara uygun barınma imkânı sağlanmasıdır. ÇKK m. 5/2 uyarınca, barınma tedbiri uygulanan kişilerin talepleri halinde kimlikleri ve adresleri gizli tutulur.
Tehlikenin Bertaraf Edilmesi ve Aileye Teslim Tedbiri (ÇKK m. 5/3)
Çocuğun somut bir tehlike altında bulunmadığının saptanması veya var olan tehlikenin veli/vasi/bakım sorumlusunun desteklenmesi suretiyle ortadan kaldırılabileceğinin anlaşılması durumunda; çocuk bu kişilere teslim edilir. Bu esnada çocuğun üstün yararı ilkesi (best interests of the child) uyarınca, diğer koruyucu ve destekleyici tedbirlerden biri veya birkaçı birlikte tatbik edilebilir.
Doktriner Ceza Hukuku Evaluasyonu Ve Mevzuat Karşılaştırması
Aşağıdaki tablo, ceza ehliyeti bulunmayan (0-12 yaş) çocuklar ile yetişkin suçlular arasındaki yaptırım rejiminin farklarını ve uygulanan tedbirlerin niteliğini özetlemektedir:
| Hukuki Parametre | Yetişkin Suçlular (TCK m. 12+) | 0 – 12 Yaş Grubu Çocuklar (TCK m. 31/1) |
| Kusur Yeteneği | Var kabul edilir (Aksi ispatlanmadıkça) | Mutlak Olarak Yoktur (Karine) |
| Soruşturma / Kovuşturma | Yürütülür (İddianame düzenlenir) | Caza Kovuşturması Yapılamaz (KYOK verilir) |
| Yaptırım Türü | Hapis Cezası veya Adli Para Cezası | Çocuklara Özgü Güvenlik Tedbirleri |
| Tedbirin Amacı | Ödetme, Cezalandırma ve Genel Önleme | Koruma, Destekleme, Eğitme ve İslah |
| Uygulanacak Temel Kanun | Türk Ceza Kanunu / İnfaz Kanunu | 5395 Sayılı Çocuk Koruma Kanunu |
| Görevli Mahkeme | Asliye Ceza / Ağır Ceza Mahkemeleri | Çocuk Mahkemesi / Çocuk Ağır Ceza |
Genel Değerlendirme ve Hukuki Tavsiyeler
Türk Ceza Hukuku sisteminde, 12 yaşından küçük çocukların cezai sorumluluğunun bulunmaması esası; hem uluslararası insan hakları metinlerine hem de evrensel ceza hukuku ilkelerine tam bir uyum arz etmektedir. Büyüme ve gelişme çağındaki bir çocuğun işlediği haksızlık sebebiyle hapis cezası veya adli para cezası ile tecziye edilmesi, onun topluma uyum sağlama imkânını kökten yok edebilmektedir.
Ancak uygulamada koruyucu ve destekleyici tedbirlerin kağıt üzerinde kalmaması, çocuğun suç ortamından fiilen çekip alınabilmesi için şu hususların hassasiyetle takibi gerekir:
- Sosyal İnceleme Raporlarının (SİR) Derinliği: Çocuk hakkında tedbire karar vermeden önce uzman sosyal çalışma görevlilerince hazırlanan Sosyal İnceleme Raporları yüzeysel olmamalı; çocuğun ailevi, çevresel ve psikolojik durumu detaylıca analiz edilmelidir.
- Tedbirlerin Birlikte ve Esnek Uygulanması: Mahkemeler tek bir tedbirle sınırlı kalmamalı; örneğin “Eğitim Tedbiri” ile “Danışmanlık Tedbiri” veya “Sağlık Tedbiri” bir arada uygulanarak çocuğun çok yönlü takibi sağlanmalıdır.
- Denetim ve Takip Mekanizması: ÇKK m. 7 uyarınca alınan tedbirlerin uygulanması belirli aralıklarla (en geç 1’er yıllık sürelerle) mahkemece denetlenmeli; amacına ulaşan tedbirler kaldırılmalı veya ihtiyaca göre değiştirilmelidir.
Sıkça Sorulan Sorular
S1: 10 yaşındaki bir çocuk hırsızlık yaparsa hapse girer mi veya adli para cezası alır mı?
Cevap: Hayır. TCK m. 31/1 uyarınca fiili işlediği sırada 12 yaşını doldurmamış çocukların ceza sorumluluğu mutlak olarak yoktur. Bu çocuklar hakkında hapis cezası, adli para cezası verilemez ve hapishaneye atılamazlar.
S2: 12 yaşından küçük bir çocuk suç işlediğinde karakola veya savcılığa götürülür mü?
Cevap: Çocuk hakkında ceza kovuşturması yapılamayacağı için savcılık soruşturma aşamasında “Kovuşturmaya Yer Olmadığına Karar” (KYOK) verir. Ancak çocuk, koruma altına alınması ve durumunun tespiti amacıyla Çocuk Polisi / Çocuk Büro Amirliği vasıtasıyla adli mercilere bildirilir ve hakkında Çocuk Hakları / Çocuk Koruma Kanunu hükümleri uyarınca tedbir süreci başlatılır.
S3: 12 yaşından küçük çocuğun işlediği suç sebebiyle mağdurun uğradığı zarar nasıl karşılanır?
Cevap: Çocuğun ceza sorumluluğunun olmaması, hukuki (maddi/borçlar hukuku) sorumluluğunu ortadan kaldırmaz. Mağdur, Türk Borçlar Kanunu’nun 69. maddesi (Adam çalıştıranın / Ev başkanının sorumluluğu) ve adil tazminat ilkeleri çerçevesinde, çocuğun velisine/ailesine karşı Hukuk Mahkemelerinde Tazminat Davası açarak zararının giderilmesini talep edebilir.
S4: Çocuklara özgü güvenlik tedbirleri ne kadar süreyle uygulanır?
Cevap: Koruyucu ve destekleyici tedbirler, kural olarak çocuk 18 yaşını dolduruncaya kadar uygulanabilir. Ancak tedbiri veren mahkeme, çocuğun tehlike altında olmadığının tespiti, rehabilitasyonun tamamlanması veya tedbir amacına ulaştığında 18 yaşın dolmasını beklemeden de tedbirin kaldırılmasına karar verebilir.
S5: Uyuşturucu kullanan veya suça itilen 11 yaşındaki bir çocuk için aile onay vermese de sağlık tedbiri uygulanabilir mi?
Cevap: Evet. Çocuk Koruma Kanunu uyarınca alınan tedbirlerde ana ölçüt “Çocuğun Üstün Yararı”dır. Ailenin rızası bulunmasa dahi, Çocuk Mahkemesi hâkimi çocuğun fiziksel ve ruhsal sağlığını korumak amacıyla re’sen zorunlu Sağlık ve Bakım Tedbirine karar verebilir.
S6: “Aileye Teslim Tedbiri” nedir, her çocuk ailesine geri verilir mi?
Cevap: ÇKK m. 5/3 uyarınca, yapılan sosyal incelemede çocuğun doğrudan bir hayati tehlike altında bulunmadığı veya var olan olumsuzluğun ailenin desteklenmesiyle (örneğin ekonomik veya danışmanlık yardımıyla) çözülebileceği anlaşılırsa çocuk ailesine teslim edilir. Ancak aile ortamı çocuk için istismar ve ağır tehlike barındırıyorsa çocuk aileye verilmez, “Bakım ve Barınma Tedbiri” uygulanarak devlet korumasına alınır.
Geçmez Hukuk Bürosu