Geçmez Akademi · İmar Hukuku Merkezi · Güncelleme: 19 Ekim 2026. Bu sözlük, İmar Hukuku Merkezi içindeki rehberlerde geçen teknik kavramları günlük dille açıklar.
Plan okuma rehberi: Kavramları birlikte uygulamak için imar planı ölçekleri, lejant ve plan notlarını okuma rehberini inceleyebilirsiniz.
Bir taşınmaz için “imar var”, “emsal yüksek” veya “yüzde 45 kesilecek” denildiğinde, bu ifadelerin hangi belgeye ve işleme dayandığını bilmek gerekir. Aşağıdaki 50 başlık, terimleri birbirinden ayırmanıza ve doğru belgeyi istemenize yardımcı olur. Açıklamalar sadeleştirilmiştir; somut parselin planı, sicili ve uygulanacak mevzuat birlikte değerlendirilmelidir.
Terime hızlı geçiş: Kadastro parseli · İmar parseli · TAKS · KAKS/emsal · DOP · DAP · İfraz · Tevhit · İskân · Askı
Gruplar: Parsel ve tapu · Plan okuma · Yapılaşma · Parselasyon · Değer ve koruma · Ruhsat ve başvuru
Parsel, tapu ve harita terimleri
1. Ada
Çevresi yol, meydan, su veya benzeri sınırlarla ayrılan parseller topluluğunun tanımlanmasında kullanılan birimdir. Kadastro adasıyla imar planının oluşturduğu imar adasını ayırın.
Pratikte: Ada numarası tek başına taşınmazı tanımlamaz; parsel ve yer bilgileriyle birlikte okunur.
2. Parsel
Sınırları belirlenmiş taşınmaz birimidir. Bir parselin kadastro parseli mi, düzenleme sonrası oluşmuş imar parseli mi olduğu ayrıca önemlidir.
Pratikte: Satış ilanındaki “arsa” sözcüğünden hareketle bütün uygulama işlemlerinin tamamlandığını varsaymayın.
3. Pafta
Haritanın veya planın belirli bir bölümü içeren yaprağıdır. Aynı bölge farklı ölçekli veya farklı tarihli paftalarda gösterilebilir.
Pratikte: Pafta numarası, ada-parsel bilgisinin ya da güncel planın onay tarihinin yerine geçmez.
4. Kadastro parseli
Kadastro sırasında sınırları ve mülkiyet kaydı belirlenen parseldir. Plan yapılmış olması, bu parselin imar uygulaması bakımından bütün koşulları sağladığını göstermez.
Pratikte: Kadastro kaydıyla sonradan oluşan imar parselini ve eski-yeni parsel ilişkisini karşılaştırın.
5. İmar parseli
Kadastro parsellerinin imar planı ve ilgili mevzuat çerçevesinde düzenlenmesiyle oluşan parseldir.
Pratikte: “Plan onaylandı” ile “parselasyon tamamlandı ve imar parseli oluştu” farklı aşamalardır.
6. Tapu niteliği: tarla, arsa, bina
Taşınmazın tapu sicilinde belirtilen cinsidir. İmar planındaki kullanım kararı ve yapılaşma koşullarıyla aynı bilgi değildir.
Pratikte: Tarla kaydı tek başına güncel plan kararını; arsa kaydı da tek başına ruhsat alınabileceğini kanıtlamaz.
Sicil, pay ve takyidat bilgilerini çevrimiçi incelemek için Web Tapu kullanım rehberi başlangıç adımlarını gösterir.
Plan, ölçek ve plan okuma terimleri
7. Çevre düzeni planı
Yerleşim, gelişme, sektör ve koruma kararlarını daha geniş bir alan için yönlendiren üst ölçekli plandır.
Pratikte: Bu plandaki genel kullanım, tek parsel için hazır yapı ruhsatı anlamına gelmez.
8. Nazım imar planı
Arazi kullanımının genel çerçevesini, gelişme yönünü, yoğunluk ve ulaşım kararlarını ortaya koyan; uygulama planına esas olan plandır. Sık karşılaşılan ölçek 1/5000’dir; yetki ve alanına göre farklı ölçekler bulunabilir.
Pratikte: Nazım planda konut kararı görülmesi, uygulama ve ruhsat aşamalarını kendiliğinden tamamlamaz.
9. Uygulama imar planı
Genel olarak 1/1000 ölçekte yapı adalarını, yolları, kullanım kararlarını ve uygulamaya yönelik ayrıntıları gösteren plandır.
Pratikte: Pafta, plan notları ve raporu birlikte incelenir; parselasyon ve ruhsat ayrıca değerlendirilir.
10. Ölçek
Plandaki uzunlukla arazideki uzunluk arasındaki orandır. Paydası küçüldükçe gösterimin ayrıntı düzeyi genel olarak artar.
Pratikte: 1/1000 ölçekte 1 cm, arazide 10 metreyi temsil eder; ekranı büyütmek planın hukuki ölçeğini değiştirmez.
11. Lejant / gösterim
Plandaki renk, çizgi, tarama ve simgelerin anlamını açıklayan bölümdür.
Pratikte: Benzer görünen iki renk farklı kullanımı gösterebilir; başka bir planın lejantını esas almayın.
12. Plan notu
Planın nasıl uygulanacağını açıklayan yazılı hükümdür. Kullanım, yapılaşma veya ek koşullar bakımından belirleyici olabilir.
Pratikte: Yalnızca haritadaki renk veya emsal değeriyle karar vermeyin; ilgili bütün notları okuyun.
13. Plan açıklama raporu
Planın araştırma, değerlendirme, gerekçe ve kararlarını açıklayan metindir.
Pratikte: Bir plan değişikliğinin neden ve nasıl yapıldığını incelerken paftayla birlikte raporu da alın.
Plan; paftası, gösterimleri, notları ve raporuyla birlikte okunur. İnternet haritasındaki bir renk veya başka bir parselin belgesi, sizin parseliniz için tek başına sonuç vermez.
İmar durumu, alan hesabı ve yapılaşma terimleri
14. İmar durum belgesi
Parselin plan ve mevzuata göre kullanım ve yapılaşma koşullarını gösteren, yetkili idarece düzenlenen belgedir.
Pratikte: Tapu kaydı, internet haritası ve yapı ruhsatından farklıdır; dayanak plan ve ekleriyle okunur.
15. Kullanım kararı / fonksiyon
Planda alanın konut, ticaret, tarım, park, sağlık tesisi gibi hangi amaca ayrıldığını ifade eder.
Pratikte: Karma kullanımda her kullanımın oranı ve koşulları ayrıca kontrol edilir.
16. Yapı nizamı
Yapıların komşu yapılar ve parsel sınırlarıyla ilişkisini belirleyen ayrık, bitişik veya blok gibi yerleşim düzenidir.
Pratikte: “Ayrık” ifadesi istenilen yere bina yerleştirilebileceği anlamına gelmez; mesafeler ve proje koşulları sürer.
17. TAKS: taban alanı kat sayısı
Hesaba giren taban alanının imar parseli alanına oranıdır. Yapının zemindeki yerleşimini sınırlayan temel değerlerden biridir.
Pratikte: TAKS sınırı, çekme mesafeleri ve parsel geometrisiyle birlikte uygulanır.
18. KAKS / emsal
Emsale konu katlar alanı toplamının imar parseli alanına oranını ifade eder. Kullanılabilecek emsal alanının hesabında temel katsayıdır.
Pratikte: Emsal alanı toplam brüt yapı alanıyla aynı değildir; “emsal 1” ifadesi tek başına kat sayısını söylemez.
19. Net imar parseli alanı
İmar uygulaması ve gerekli işlemler sonrasındaki imar parselinin hesaba esas alanıdır. Tapu senedindeki eski kadastro alanıyla aynı olmayabilir.
Pratikte: TAKS ve emsal hesabına hangi alanın esas alınacağını belgeden ve uygulanacak kurallardan teyit edin.
20. Emsale esas alan
İlgili kurallara göre emsal hesabına katılan alanların toplamıdır. Hesapta hangi bölümlerin içerildiği projede gösterilmelidir.
Pratikte: “Bodrumlar her zaman emsal dışıdır” veya “bütün ortak alanlar serbesttir” gibi genellemeler kullanmayın.
21. Yapı inşaat alanı
Yapının farklı kat ve bölümlerinin, ilgili tanıma göre hesaplanan inşa edilmiş alanını ifade eder. Bir parseldeki bütün yapıların toplamı ayrıca değerlendirilir.
Pratikte: Emsalden bulunan metrekareyle satış ilanındaki toplam brüt metrekareyi doğrudan eşitlemeyin.
22. Bağımsız bölüm net ve brüt alanı
Net alan, mevzuattaki hesaba göre bölümün iç kullanım alanını; brüt alan ise farklı kapsamda hesaplanan alanı ifade eder. Genel brüt ve toplam brüt gibi başka tanımlar da vardır.
Pratikte: “120 m² daire” denildiğinde hangi alan türünün kastedildiğini ve proje karşılığını sorun.
23. Kat adedi
Yapıda izin verilen veya mevcut kat sayısını ifade eder. Hangi katların ilgili hesaba girdiği, plan ve uygulanacak kurala göre belirlenir.
Pratikte: Bodrum, asma kat ve çatı kullanımını yalnızca gündelik adlarıyla değerlendirmeyin.
24. Yençok / Hmax
Planda öngörülen en çok yükseklik koşulunu gösteren ifadelerdir. Anlamı, planın ve mevzuatın bina/yapı yüksekliği ile kot tanımlarıyla birlikte okunur.
Pratikte: Metre cinsinden yükseklik sınırı ile kat adedi ayrı koşullar olabilir.
25. Kot
Bir noktanın belirlenmiş referansa göre yüksekliğidir. Yol kotu, tabii zemin ve subasman gibi ifadeler farklı referansları anlatır.
Pratikte: Eğimli parselde nereden kot alındığı, kat ve yükseklik değerlendirmesini etkileyebilir.
26. Çekme mesafesi / yapı yaklaşma mesafesi
Yapının yola ve komşu parsellere yaklaşabileceği sınırı belirleyen mesafedir.
Pratikte: TAKS hesabı daha büyük bir alan gösterse bile, yaklaşma sınırları projeyi daha küçük bir yerleşime zorlayabilir.
Belgedeki koşulların okunuşu ve açıklayıcı TAKS–emsal hesabı için imar durum belgesi rehberine bakılabilir. Emsal dışı alanlarda eski bir listenin değişmeden geçerli olduğu varsayılmamalıdır; 1 Temmuz 2026 tarihli düzenleme de güncel değerlendirmede dikkate alınmalıdır.
Parselasyon, DOP, ifraz ve dağıtım terimleri
27. Parselasyon
İmar planının mülkiyet ve parsel düzenine uygulanmasına ilişkin teknik ve idari süreçtir; yeni parsel sınırları ve dağıtım sonuçları doğurabilir.
Pratikte: İmar planı ile parselasyon planı aynı işlem değildir.
28. Düzenleme sahası
Arazi ve arsa düzenlemesine birlikte alınan parselleri kapsayan uygulama alanıdır.
Pratikte: Kesinti ve dağıtım değerlendirmesinde yalnızca tek parsel değil, düzenleme sahasının bütünü önem taşıyabilir.
29. 18. madde uygulaması
3194 sayılı İmar Kanunu m.18 kapsamında, taşınmazların imar planına uygun parseller ve kamu hizmet alanları oluşturmak üzere düzenlenmesi işlemidir.
Pratikte: Bu uygulama yalnızca parseli bölmekten veya herkesten aynı miktarda para almaktan ibaret değildir.
30. DOP: düzenleme ortaklık payı
Düzenleme kapsamında kanunda öngörülen umumi ve kamu hizmet alanları için yüzölçümünden karşılanan paydır. Genel üst sınır yüzde 45’tir.
Pratikte: Her parselden mutlaka yüzde 45 alınacağı veya bunun doğrudan belediyeye ödenecek para olduğu söylenemez; hesap, önceki işlemler ve kanuni koşullar incelenir.
31. İfraz
Bir parselin usulüne uygun biçimde birden fazla parsele ayrılmasıdır.
Pratikte: Bir araziyi fiilen çitle bölmek veya hisseleri satmak, tapuda geçerli ifraz yapılmış olması değildir.
32. Tevhit
Birden fazla parselin hukuki ve teknik şartları sağlanarak tek parsel hâline birleştirilmesidir.
Pratikte: Birleştirme her durumda ek emsal veya daha fazla kat hakkı sağlamaz.
33. Yola terk
Taşınmazın yol alanına rastlayan bölümünün, ilgili hukuki işlem ve koşullar çerçevesinde kamu kullanımına bırakılmasıdır.
Pratikte: Her terk işlemini otomatik olarak DOP saymayın; önceki kesinti ve terklerin sonraki uygulamaya etkisi ayrıca incelenir.
34. İhdas
Gerekli hukuki ve teknik şartlar oluştuğunda bir alanın tapu sicilinde yeni parsel olarak oluşturulmasını anlatır.
Pratikte: Örneğin kapanan bir yolun kimin adına ve hangi koşullarla tescil edileceği, yalnızca haritada boş görünmesinden anlaşılamaz.
35. Tahsis ve dağıtım cetveli
Düzenleme öncesi haklarla düzenleme sonrası verilen parseller ve paylar arasındaki ilişkiyi gösteren hesap ve dağıtım belgeleridir.
Pratikte: “Kaç metrekare kaldı?” kadar, hangi parselden hangi payın verildiği de önemlidir.
36. Hisselendirme
Bir taşınmazda hakların paylar üzerinden düzenlenmesini ifade eder. İşlemin türüne göre birden fazla kişi aynı parselde paydaş olabilir.
Pratikte: Paylı tapu, tek başına arazide sınırları belirli ve bağımsız bir bölümün mülkiyeti demek değildir.
Kesinti hesabının ve önceki uygulamaların ayrı incelenmesi için 18. madde uygulaması ve DOP rehberi bu kavramları ayrıntılandırır.
Değer artışı, kamu alanı ve koruma terimleri
37. DAP: değer artış payı
Belirli imar planı değişiklikleriyle oluşan değer artışından, kanun ve ilgili düzenlemelerdeki şartlarla alınan parasal paydır.
Pratikte: DOP’tan farklıdır. Her taşınmazın piyasa fiyatındaki artışın otomatik olarak DAP doğurduğu söylenemez.
38. İmar hakkı aktarımı
3194 sayılı Kanunda tanımlanan koşullarda, kamu hizmet alanında kaldığı için kullanılamayan emsale esas hakkın plan kararıyla başka parsel veya parsellere taşınmasıdır.
Pratikte: Malikin istediği herhangi bir arsaya sınırsız inşaat hakkı taşıması veya imar hakkını serbestçe alıp satması anlamına gelmez.
39. Kamulaştırma
Kamu yararı için, kanuni usul ve bedel esasları çerçevesinde özel mülkiyetteki taşınmazın veya gerekli hakkın idarece edinilmesidir.
Pratikte: Planda kamu alanında kalma, fiilî kullanım ve tamamlanmış kamulaştırma farklı durumlardır.
40. Umumi ve kamu hizmet alanı
Yol, park, eğitim veya sağlık gibi kamusal kullanımlar için ayrılan alanları anlatır; belirli işlemlerde kapsam ilgili hükümden belirlenir.
Pratikte: Plan kararıyla kamu kullanımına ayrılması, her durumda tapunun o anda idareye geçtiği anlamına gelmez.
41. Sit ve koruma alanı
Kültürel, arkeolojik veya doğal değerler nedeniyle özel koruma kararlarına tabi alanları anlatır. Koruma türü ve koşulları aynı değildir.
Pratikte: “Sit var” bilgisini tek başına yeterli saymayın; tür, derece/kategori, sınır ve ilgili kararları alın.
42. Tarım dışı kullanım izni
Tarım arazisinin tarımsal amaç dışında kullanılmasına ilişkin, ilgili koruma mevzuatının şartlarıyla değerlendirilen izindir.
Pratikte: İmar planı, tarım izni ve yapı ruhsatı farklı işlemlerdir; biri diğerlerinin tamamlandığını göstermez.
43. Köy yerleşik alanı
İlgili mevzuata göre sınırları tespit edilen kırsal yerleşim alanını ifade eder. Kırsal mahalle kararı veya belediye sınırıyla her durumda aynı sınır değildir.
Pratikte: Köyün/mahallenin yakınında olmak, parselin bu alanın içinde bulunduğunu veya ruhsat istisnasından yararlandığını kanıtlamaz.
Urla imar rehberi, plan–parselasyon–tarım/koruma ilişkisini bölgesel belgeler üzerinden ele alır. Kamu edinimi kavramları için Kamulaştırma Merkezi ayrıca incelenebilir.
Ruhsat, denetim ve hak arama terimleri
44. Yapı ruhsatı
Ruhsata tabi bir yapının, onaylanan proje ve koşullar kapsamında yapılmasına ilişkin yetkili idarenin izin belgesidir.
Pratikte: İmar durum belgesinden farklıdır; belge, projedeki ve sahadaki her aykırılığı kendiliğinden ortadan kaldırmaz.
45. Yapı kullanma izin belgesi / iskân
Yapının ruhsat ve ekleri çerçevesinde tamamlanmasına bağlı olarak kullanılmasına ilişkin izin belgesidir.
Pratikte: Elektrik veya su aboneliğinin bulunması tek başına iskân belgesinin varlığını göstermez.
46. Yapı Kayıt Belgesi
3194 sayılı Kanunun geçici 16. maddesi kapsamındaki özel düzenleme çerçevesinde verilmiş belgedir.
Pratikte: Yapı ruhsatına veya iskâna eşdeğer değildir; yeni bir ilave yapma hakkı ya da bütün teknik güvenlik koşullarının sağlandığı anlamına gelmez.
47. Yapı tatil tutanağı
Ruhsatsız veya ruhsat/eklerine aykırı yapıyı ve tespit anındaki durumu belirleyen, inşaata devam edilemeyeceğini gösteren idari belgedir.
Pratikte: Tutanak, mühürleme, para cezası ve yıkım işlemleri aynı şey değildir; her birinin dayanağı ve başvuru yolu ayrı incelenir.
48. Askı ilanı
Plan veya ilgili uygulama işleminin, mevzuatındaki usulle kamuya duyurulması aşamasıdır.
Pratikte: İmar planı askısı ile parselasyon askısını, ilan tarihini, tebliği ve itiraz koşullarını karıştırmayın; her işlem için tek bir süre kullanmayın.
49. İptal davası
Bir idari işlemin hukuka aykırılık nedeniyle ortadan kaldırılması istemiyle açılan idari davadır.
Pratikte: Belediyeye dilekçe verilmesiyle mahkemede dava açılması farklıdır; hukuki ilgi, görev, yetki ve süre somut işlem üzerinden değerlendirilir.
50. Yürütmenin durdurulması
İdari işlemin uygulanmasının, kanundaki şartlarla ve yargı kararıyla geçici olarak durdurulmasıdır.
Pratikte: Genel kural olarak idari dava açılması tek başına işlemi durdurmaz. İYUK m.27’deki şartlar ve varsa özel hükümler ayrıca değerlendirilir.
Bir belge üzerinde bu terimler nasıl birlikte okunur?
Varsayımsal örnek: Hesaba esas net imar parseli 500 m², TAKS 0,25 ve emsal 0,50 kabul edilirse; TAKS yönünden 125 m², emsal yönünden 250 m² bulunur. Bunlar aynı alan türü değildir. 250 m²’yi toplam brüt inşaat alanı veya otomatik iki kat hakkı olarak okumak doğru olmaz; kullanım, kat, yükseklik ve yaklaşma koşulları ayrıca sağlanmalıdır.
Parselin eski kadastro alanı daha büyükse, bu alanı doğrudan çarpıma sokmak hatalı sonuç verebilir. Aynı şekilde DOP kesintisiyle DAP tahakkukunu tek bir “belediye payı” başlığında toplamak, farklı hukuki işlemleri karıştırır. Bu örnek herhangi bir gerçek taşınmazın yapılaşma hesabı değildir.
En sık karıştırılan eşitlemeler
- Tapuda arsa = ruhsata hazır parsel: Plan, uygulama ve izin aşamaları ayrıca kontrol edilir.
- İmar planı = parselasyon planı: Kullanım kararlarıyla mülkiyetin düzenlenmesi farklı işlemlerdir.
- Emsal alanı = toplam brüt inşaat alanı: Alan tanımları ve istisnalar farklıdır.
- DOP = DAP: Yüzölçümüne ilişkin düzenleme payıyla belirli plan değişikliklerine ilişkin parasal pay farklıdır.
- Yapı Kayıt Belgesi = iskân: Belgeler eşdeğer değildir.
- İtiraz veya dava = işlemin otomatik durması: Durdurucu etki ve süreler ayrıca incelenir.
Resmî kaynaklar ve kontrol tarihi
- 3194 sayılı İmar Kanunu: özellikle m.5, 8, 13, 15–19, 21–22, 30, 32, ek m.8 ve geçici m.16; sonraki değişiklikleriyle birlikte.
- Planlı Alanlar İmar Yönetmeliği: özellikle tanımlar ve yapılaşma koşulları. İlk yayımlanma künyesi: 3 Temmuz 2017, Resmî Gazete 30113.
- Bakanlığın 1 Temmuz 2026 değişiklik açıklaması: TAKS/KAKS, emsal ve diğer düzenlemelere ilişkin güncelleme; Resmî Gazete 33297.
- Bakanlık – Mekânsal plan kademelenmesi ve genel esaslar: planın pafta, gösterim, not ve rapor bütünlüğü; Mekânsal Planlar Yapım Yönetmeliği çerçevesi.
- Tarım ve Orman Bakanlığı – Toprak koruma ve arazi değerlendirme: tarım dışı kullanımın ayrı izin süreci.
- Bakanlık – Yapı Kayıt Belgesi açıklamaları: özellikle 39. soru, Yapı Kayıt Belgesi ile yapı kullanma izninin farkı; geçmiş düzenlemenin açıklaması olup yeni başvuruların açık olduğu anlamına gelmez.
- 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu – UYAP Mevzuat: özellikle iptal davası ve yürütmenin durdurulmasına ilişkin hükümler.
Güncellik ve kapsam: 19 Ekim 2026. Terimlerin somut hukuki sonucu, işlemin tarihi ve tabi olduğu düzenleme, yerel plan ve plan notları, özel koruma hükümleri ve parselin durumuna göre değişebilir. Bu sözlük, işlem veya dava için kişiye özel süre hesabı ve teknik uygunluk raporu yerine geçmez.
İmar Hukuku Merkezi · İmar durum belgesi rehberi · Web Tapu rehberi · Urla imar rehberi
Instagram: @gecmezhukuk