Kişinin toplum içindeki kimliğini yansıtan ve şahsa sıkı surette bağlı haklar kapsamında değerlendirilen soyadı, hukuk sistemimizde uzun yıllardır toplumsal cinsiyet eşitliği bağlamında tartışma konusu olmuştur. Yakın zamana kadar Türk Medeni Kanunu (TMK) hükümleri gereğince evlenen kadın, yasal olarak eşinin soyadını almak mecburiyetindeydi; talebi halinde ise ancak kocasının soyadının önünde kendi bekarlık soyadını kullanabilmekteydi. Ancak Anayasa Mahkemesi’nin tarihi nitelikteki iptal kararı, aile hukukunda ve nüfus mevzuatında köklü bir değişimin kapısını aralamıştır. Aşağıda, evlilik sonrası kadının soyadına ilişkin güncel hukuki durum, idari uygulamalardaki belirsizlikler ve bekarlık soyadını tek başına kullanmak isteyen kadınların izlemesi gereken hukuki yollar akademik bir perspektifle detaylandırılmıştır.
Anayasa Mahkemesi Kararı Işığında Kadının Soyadı Hakkı

TMK Madde 187’nin Hukuki Mahiyeti ve Eşitlik İlkesi İhlali
Mülga duruma düşen TMK’nın 187. maddesi, kadının evlenmekle doğrudan kocasının soyadını almasını emredici bir hüküm olarak düzenlemekteydi. Bu sistemde, erkeğin evlilik kurumu içerisinde kendi soyadını hiçbir değişikliğe uğramadan muhafaza etmesi yasal bir güvence altındayken, kadının evlenmeden önceki kimliğinin temel bir parçası olan bekarlık soyadını tek başına kullanması yasaklanmıştı.
Anayasa Mahkemesi, 22.02.2023 tarihli ve 2022/155 Esas, 2023/38 Karar sayılı kararı ile bu durumu anayasal düzlemde incelemiş ve söz konusu farklı muamelenin, cinsiyet temelinde ayrımcılık yasağını ihlal ettiğine hükmetmiştir. Yüksek Mahkeme, eşler arasında yalnızca cinsiyete dayalı olarak yaratılan bu eşitsizliğin, Anayasa’nın “Kanun Önünde Eşitlik” ilkesiyle (Madde 10) ve “Kişinin Dokunulmazlığı, Maddi ve Manevi Varlığı” ilkesiyle (Madde 17) açıkça çeliştiğini vurgulayarak ilgili yasa maddesini iptal etmiştir.
Soyadının Kişilik Hakkı Kapsamındaki Yeri ve Nüfus Düzeni Gerekçesi
Hukuk doktrininde soyadı, yalnızca soybağını gösteren bir işaret değil; bireyin özel hayatının, kişisel kimliğinin ve toplumsal tanınırlığının vazgeçilmez bir unsuru olarak kabul edilir. Mahkeme süreçlerinde devlet tarafından sıklıkla öne sürülen “nüfus kayıtlarının düzenli tutulması ve aile birliğinin tek bir soyadı altında sağlanması” argümanı, Anayasa Mahkemesi tarafından temel hak ve özgürlüklerin sınırlandırılması bakımından “makul ve orantılı” bulunmamıştır. İptal kararında, modern bilişim ve nüfus sistemleri (MERNİS vb.) sayesinde kayıt düzeninin sağlanmasının kolaylaştığı, dolayısıyla idari kolaylık sağlama amacının, kadının kendi soyadını tek başına kullanma hakkını elinden almak için yeterli bir meşru amaç teşkil edemeyeceği kesin bir dille ifade edilmiştir.
Hukuki Boşluk Dönemi ve İdari Uygulamadaki Uyuşmazlıklar
Kanuni Dayanağın Ortadan Kalkması ve Normlar Hiyerarşisi
Anayasa Mahkemesi’nin söz konusu iptal kararı, yasama organına yeni bir düzenleme yapması için tanınan sürenin dolmasıyla birlikte 28.01.2024 tarihinde resmi olarak yürürlüğe girmiştir. Bu tarih itibarıyla, evlenen kadına kocasının soyadını dayatan yasal zorunluluk (TMK m. 187) Türk hukuk sisteminden tamamen silinmiştir.
Bununla birlikte, Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM) tarafından eşlerin soyadı kullanımına dair usul ve esasları belirleyen yeni bir kanuni düzenleme henüz yasalaşmamıştır. Mevcut tabloda ciddi bir hukuki boşluk doğmuştur. Normlar hiyerarşisi kuralı gereğince, kanunların ve Anayasa Mahkemesi kararlarının altında yer alan yönetmelik veya idari işlemlerin, üst normlara aykırı olması düşünülemez. Ne var ki, Nüfus Hizmetleri Uygulama Yönetmeliği’nin ilgili maddeleri henüz güncellenmediği için mevzuat uyumsuzluğu devam etmektedir.
Nüfus Müdürlüklerindeki Mevcut Durum ve Fiili Engeller
İdari uygulamalara bakıldığında, evlendirme memurlukları ve Nüfus Müdürlükleri, yeni bir yasal zemin oluşturulmadığı ve mevcut idari altyapı (yazılım/sistem) eski yönetmeliğe göre çalıştığı gerekçesiyle, kadınların yalnızca kendi bekarlık soyadlarını kullanma taleplerini evlilik akdi sırasında genellikle reddetmektedir. Kadınlar, kanuni dayanağı olmayan bir idari işlemle karşı karşıya kalarak, zorunlu olarak eşlerinin soyadını almak veya eşlerinin soyadının önünde kendi soyadlarını kullanmak durumuyla kısıtlanmaktadır.
Bekarlık Soyadını Tek Başına Kullanmak İçin İzlenecek Hukuki Yol
Dava Süreci ve Kapsamlı Hukuki Değerlendirme
Mevcut idari engeller ve yasal düzenleme eksikliği sebebiyle, hak kaybına uğrayan kadınların doğrudan nüfus kaydının düzeltilmesi talebiyle yargı yoluna başvurması günümüzde en etkili hukuki çözümdür.
Evlilik işlemleri tamamlandıktan sonra, yalnızca kendi bekarlık soyadını kullanmak isteyen kadınlar, Aile Mahkemelerinde (veya Asliye Hukuk Mahkemelerinde) dava açarak bu haklarını tescil ettirebilirler. Açılacak bu davalar basit bir teknik isim tahsisi işlemi değil; temel insan hakları, eşitlik ilkesi, uluslararası sözleşmeler (CEDAW, AİHS) ve Anayasa Mahkemesi’nin bağlayıcı kararlarına dayanan kapsamlı kişilik hakkı davalarıdır. Dava dilekçelerinde, kadının maddi ve manevi varlığını geliştirme hakkı ile özel hayata saygı hakkının ihlal edildiği net bir şekilde ortaya konulmalıdır. Bu süreçte hak kaybı yaşanmaması ve sürecin hızlıca sonuçlandırılması adına, idari başvuru reddi, evlilik tarihi ve somut olayın özelliklerine göre uzman bir hukuk bürosundan profesyonel destek alınması son derece önemlidir.
Sıkça Sorulan Sorular (SSS)

1. Yeni yasa çıkana kadar evlenen kadınlar doğrudan sadece kendi soyadını kullanabilir mi? Hukuken Anayasa Mahkemesi iptal kararı uyarınca kullanabilmeleri gerekse de, nüfus idareleri yeni bir kanuni düzenleme yapılmadığı için evlilik sırasında bu talepleri sistemsel gerekçelerle çoğunlukla reddetmektedir. Doğrudan işlem yapılması mevcut idari aşamada oldukça güçtür.
2. Evlendikten sonra kocasının soyadını almış olan bir kadın, sonradan sadece bekarlık soyadına dönmek için ne yapmalıdır? Bu durumdaki kadınların, Nüfus Müdürlüğü’ne karşı yetkili ve görevli mahkemede “soyadı düzeltilmesi / bekarlık soyadının kullanılmasına izin” talepli bir dava açması gerekmektedir. Anayasa Mahkemesi kararı emsal gösterilerek bu davalar genellikle kısa sürede ve olumlu sonuçlanmaktadır.
3. Evlilik içi soyadı davası açmak için herhangi bir zamanaşımı veya hak düşürücü süre var mıdır? Hayır. Soyadı, kişiye sıkı sıkıya bağlı bir kişilik hakkı olduğundan, bu hakkın kullanımı herhangi bir zamanaşımına veya hak düşürücü süreye tabi değildir. Evliliğin üzerinden ne kadar süre geçmiş olursa olsun bu dava açılabilir.
4. Dava açmadan sadece Nüfus Müdürlüğü’ne dilekçe vererek soyadı değişikliği yapmak mümkün müdür? Mevcut hukuki boşluk nedeniyle nüfus müdürlükleri, salt dilekçe yoluyla idari bir düzeltme işlemi yapmaktan imtina etmektedirler. İlerleyen süreçte TBMM yeni bir yasal düzenleme veya Nüfus Hizmetleri Kanunu’nda bir geçici madde ihdas etmezse, idari yoldan çözüm sağlanması şu an için mümkün görünmemektedir; yargı kararı (mahkeme ilamı) şarttır.
5. TBMM’de bekleyen yeni kanun teklifleri yasalaşırsa dava açmaya gerek kalacak mı? Eğer meclis, Anayasa Mahkemesi’nin eşitlik ilkesi vurgusuna uygun bir şekilde, evlenen kadının salt beyanla kendi soyadını kullanabileceğine dair açık bir kanun çıkarırsa, yargı yoluna gitmeye gerek kalmaksızın nüfus müdürlüklerinde bu işlem doğrudan yapılabilecektir. Ancak yasanın ne zaman çıkacağı ve içeriğinin ne şekilde kesinleşeceği şu an için belirsizdir.
Geçmez Hukuk Bürosu